Zondag 22 januari 2017: Majeur – Mineur – Terreur.

Zelden raakten politiek en muziek zo verstrengeld als in de z.g. totalitaire staten van Stalin en Hitler.

Het was gebruikelijk dat in dit type staten dat componisten en musici door de staat werden geïntimideerd en misbruikt. Het individu is in dergelijk regimes ondergeschikt aan het staatsbelang en dus de individuele meningen zijn niet van belang. De sterke leider is het boegbeeld van de totalitaire staat en bepaald. Over Hitler werd gezegd: ‘Als hij ons iets opdraagt, gehoorzamen wij. Niemand mag dan aarzelingen kennen. Niemand mag zich afvragen heeft de Fuhrer gelijk’? Er is geen parlementaire democratie en de staat wordt geleid door de partij. De massamedia zijn nagenoeg volledig in handen van de leiding en worden gebruikt om het volk te bespelen en verder te indoctrineren. Vrije pers bestaat niet. De jeugd wordt via speciale verenigingen geïndoctrineerd. De geheime politie zorgt voor achterdocht en angst bij de bevolking.

DE Franse editie van het boek van Hannah Arende over het Totalitarisme. De Nederlandse vertaling werd uitgegeven door Boom in 2005.

Een dergelijke dictatuur verdraagt zich überhaupt niet met kunst, omdat kunst slechts kan bestaan bij de gratie van de vrijheid van geest.

De muziek van de componist. De muziek van een componist schrijft hij als kunstenaar. Dat is zijn roeping en beroep. Welke functie heeft hij dan? Hij is geen doctor of loodgieter maar componist. Hij maakt muziek die ontroering geeft aan de een en walging veroorzaakt bij de ander. Maar een concrete maatschappelijk functie kan je de kunstenaar niet zo eenvoudig toeschrijven. Velen beschouwen het werk van componisten als betekenisloze luxe die alleen bestemd is voor bepaalde bevolkingsgroepen zoals de elite. In zo’n wereld moet een componist zijn plaats bevechten en is overgeleverd aan de grillen van het politieke systeem. Ten tijde van Hitler en Stalin werden veel componisten niet meer gewaardeerd. Velen die hun voorkeur richten op de verboden muziek van het regime moesten dat met de dood bekopen.

Waarom deze mineur? Zoals het vaak gaat met het schrijven van een blog dienen zich zaken aan die ik meemaak of tegenkom in de actualiteit. Op dit moment zijn dat een aantal onderwerpen die zich afspelen in het domein van muziek, filosofie en politiek. De kernwoorden die deze keer naar bovenkomen zijn de muzikale ontwikkelingen van talentvolle amateurmusici, de vrije wil als filosofisch begrip maar zeker ook met de filosoof Hannah Arendt. Dat laatste concentreert zich op haar boek “Totalitarisme’ [1] waarin zij de ‘regimes’ uiteenzet van Stalin en Hitler. Een niet eenvoudig boek waarover we in een kleine groep regelmatig delen van bespreken. Ik vind het een geen eenvoudig onderwerp die leefden in de vorige eeuw waarin de gecompliceerde verbindingen uit de geschiedenis bij elkaar komen in de handen van een paar zeer gevaarlijk figuren de macht hadden over groet maatschappijen. Arendt beschrijft en probeert te verklaren de totalitaire regimes van de Stalinistische Sovjet Unie en het Nazistische Duitsland van Hitler. De impact van die gebeurtenissen is ook na zeventig jaar nog steeds te merken. Bovendien zijn er tendensen in de huidige maatschappij die ons met de kennis van toen attent moeten houden dat iets dergelijks nooit meer opnieuw kan gebeuren.

Totalitaristische regeringsvormen. Een totalitaire staat is een regeringsvorm waarin de overheid vanuit een monopoliserend machtscentrum het maatschappelijk leven in alles beheerst. In zo’n systeem wordt van iedereen een totale overgave aan de officiele idealen geëist.

Hannah Arendt was een Duits-Amerikaanse Joodse filosofe en politiek denker, die zich onder andere heeft verdiept in de vragen die samenhangen met totalitaire politieke systemen. Geboren: 14 oktober 1906, Linden-Limmer, Hannover, Duitsland en overleden 4 december 1975, New York, Verenigde Staten

De voorbeelden die Arendt bespreekt zijn de totalitaire regeringsvormen van Nazi-Duitsland en de Stalinistische Sovjet-Unie. Binnen dergelijke regimes heeft het individu niets te vertellen, te eisen of zelfs te vragen. Na een kritische opmerking over de leider zou eenvoudig gevolgd kunnen worden door een executie. Bepaalde boeken mochten er niet gelezen worden en muziek werd aan banden gelegd. Er werd van je geëist dat je familieleden of buren ging verraden als ze iets deden wat volgens de leider niet mocht. Totalitaire regimes hadden stringente meningen over kunst en cultuur. Als ik me hier beperk tot muziek dan is het duidelijk dat onder de genoemde totalitaire staten het tot een werkelijk verbod van bepaalde soorten muziek is gekomen. In Rusland werden componisten als Prokofiev en Sjostakovitsj herhaaldelijk hardhandig op de vingers getikt over hun „bourgeois muziek met fascistische tendensen” en wat voor onzin al niet meer. Duitsland zuiverde alle kunstenaars en musici zodra men wist dat er ook maar een kleine relatie was met het jodendom, Roma en homoseksualiteit.

Kunst en Cultuur als culturele pijlers. Kunst en cultuur bepalen de identiteit van de mensheid en dus ook van een volk en een land. Het is een identiteit die essentieel is voor een gezonde maatschappij. Kort door de bocht staat de cultuur op drie toonaangevende pijlers namelijk schrijvers, schilders en componisten. Dit roept, door de onvolmaaktheid meteen reactie en kritiek op. Zou ik niet doen want ik weet dat het een zeer subjectieve armzalige samenvatting van cultuur is.Maar het is natuurlijk wel waar dat we elkaar bestoken met beroemde schrijvers, schilders en componisten om aan te geven dat we als land iets te bieden hebben. Het is niet alleen zon, sneeuw of het gele strand. Je kan zelfs landen karakteriseren en rangschikken onder kopjes componisten, schilders en schrijvers. Welk land is het meest toonaangevend als het om deze kenmerken gaat? Nog meer interessant is natuurlijk b.v. de uitspraak dat binnen Europa de Duitse componisten verantwoordelijk zijn voor het grootste aantal beroemde (bekende) composities. Ja maar, klinkt het dan dat is jouw mening en die is natuurlijk erg persoonlijk gekleurd. Dat is zeker waar. Natuurlijk is mijn mening subjectief en wordt gedefinieerd door mijn persoonlijke smaak. Bovendien is het behoorlijk lastig kengetallen te noemen hoe je meer kwantitatief een dergelijk uitspraak kan onderbouwen. Maar toch behoren de wereldberoemde componisten als Bach, Beethoven, Brahms en Wagner tot de bekendste componisten van Duitsland.

DE geboortedata van drie Duitse componisten: Bach (1685), Beethoven (1770)) en Brahms (1833)

Een flink aantal van hun werken worden bij herhaling uitgevoerde in de concertzalen over de hele wereld. Waarom heeft het ene land meer toonaangevende componisten dan het andere? Ik kan het antwoord niet geven maar er is beslist en flinke bibliotheek over vol geschreven en dat gaat dan natuurlijk niet alleen over componisten maar betreft alle creatieve beroepen als schilder, beeldhouwer, dichter en schrijver. Het wordt nog ingewikkelder als je hierbij alle soorten muziek gaat betrekken en de jaartelling niet beperkt tot een bepaalde periode.

Kunst in dienst van Totalitaire regimes. In het boek van Arendt gaat het dus over de totalitaire systemen die zich bedienen van dictatuur, onderdrukking, terreur, moord en concentratie kampen. De leider is de ‘Messias’ en het volk de totaal onmondige volger. Arendt beschrijft het toppunt van het politieke kwaad waar onderdrukking een belangrijk pressie middel is en levens van mensen niet belangrijk zijn. Alhoewel Arendt niet specifiek de rol van kunstenaars bespreekt is het natuurlijk interessant de vraag te stellen welke plek de kunstenaars en m.n. componisten innemen binnen de meest afschuwelijke regimes van onze geschiedenis. Want een vrije geest kan men eigenlijk niet tolereren binnen de deze regeringsvormen. Maar de intelligente Joseph Goebbels nam maar al te graag de opdracht van de Fuhrer aan om uit te vinden hoe je muziek systematisch kon gebruiken als politiek instrument om het volk te indoctrineren. Daarvoor veranderde Goebbels de Duitse muziekgeschiedenis principieel en construeerde meteen de herstructurering van de kunst in het nieuwe regime. Dit is uiteraard ook een reactie op het feit dat in de dertiger jaren de cultuur in Duitsland nogal gedomineerd werd door Joods talent die samen met andere uitvoerende kunstenaars het Modernisme en Internationalisme van kunst en cultuur een gezicht te geven. Uiteraard werden de Joden natuurlijk aangewezen als de oorzaak van het verval van de nieuwe Duitse status. Mede daarom werd aan het begin van de Nationaal Socialistische regering een systematische Entjudung ingevoerd. Zo werd een herstel van het invloedrijke ras van reine Ariër mogelijk.. De Reichsmusikkammer (RMK, een Nazi muziekraad) met de dirigent en componist Richard Strauss (1864-1949) en Wilhelm Furtwängler (1886-1964) als voorzitter en vice voorzitter werd opgezet. Hoewel Strauss geen Nazi was, leidde zijn tolerante en opportunistische houding ten opzichte van het naziregime voor en tijdens WOII wereldwijd tot kritiek. Hoewel Strauss ook na de Tweede Wereldoorlog een gewaardeerd componist en dirigent bleef, is die kritiek nooit geheel weggenomen. Ook werd het Furtwängler erg kwalijk genomen dat hij in nazi-Duitsland een toppositie was blijven innemen terwijl hij zich niet echt bij de Nazi’s heeft aangesloten. Een ding stond vast alles werd in Duitsland gepolitiseerd en dat werd met name de letterlijke doodsteek voor de vele Joden die Duitsland niet meer konden ontvluchten.

Entartet Musik. Zodra Hitler in 1933 de macht had overgenomen, nam hij al maatregelen. De term entartet (gedegenereerd) werd ook voor muziekstromingen als jazz, atonale mziek en boven alles alle muziek van joodse componisten gebruikt. Van muziek had Hitler, ondanks zijn warme vriendschap met de nakomelingen van Richard Wagner, geen enkel verstand. Maar één gedachte zat zo vast als een wrat aan de binnenkant van zijn hersenpan: De niet-Germaan was een door en door verdorven wezen dat diende te worden geëlimineerd. Muziek van joodse componisten werd daarom ook direct verboden en joodse musici werden geweerd. Dat bijna alle grote Duitse musici joden waren werd wel wat onderschat. Want daar gingen ze allemaal: Schönberg, Schnabel, Kestenberg, Klemperer, Walter, Hindemith, Weil, Zemlinsky, Szell, Kreisler, Kleiber en de legendarische Richard Tauber. De meeste kwamen in Amerika terecht waar ze soms moeizaam een nieuw bestaan konden opbouwen. Het was voor het eerst in de mensheid dat ras bepaalde of muziek goed of niet goed was. Het begrip atonale muziek werd opgerekt. Niet alleen de echte atonale muziek, zoals die van Arnold Schonberg, was entartet, maar ook muziek zonder duidelijke toonsoort of moderne muziek. In de laatste categorie viel bijvoorbeeld het werk van Strawinsky en Debussy.

Alle joodse musici waren al sinds 1933, respectievelijk 1938, uit alle Duitse en Oostenrijkse orkesten gezet. Jazz was verboden, evenals andere ‘obscene’ dansmuziek, muziek met ‘negerklanken en -ritmes’ en Amerikaanse dansen zoals de Charleston. Joodse leraren op conservatoria werden ontslagen, privélessen in muziek bij joden werden ontmoedigd en verraden.[7] Ook de zanggroep de Comedian Harmonists werd in 1934 om deze redenen verboden. Drie leden ervan waren van joodse afkomst. Een min of meer compleet overzicht over dit onderwerp vindt men in [3&4].

Arische suprematie. Wagenriaans antisimitisme en Arische suprematie bepaalden voortaan het muziekleven. Uit protest verliet de Duitse componist Paul Hindemith vrijwillig zijn vaderland. Vele joodse musici, dirigenten, leraren, componisten en musicologen werden gedwongen te emigreren of zagen het onheil aankomen en emigreerden zelf. Dit alles veroorzaakte een serieuze kwaliteitsvermindering in het Duitse muziekleven en betekende voor de VS bijvoorbeeld een grote kwaliteitsinjectie. Anderen waren niet in staat te vluchten of dachten dat het wel over zou waaien.. De enige componist die niet in de ban werd gedaan, hoewel zijn vrouw joods was, was Franz Lehar.  Hitlers persoonlijke idolatrie van diens operette Die lustige Witwe zorgde voor deze uitzondering. De vrouw van Lehár kreeg van Hitler het predicaat Ere-Arier. Na de aanval van nazi-Duitsland op de Sovjet-Unie was het ook niet meer toegestaan Russische muziek uit te voeren. Composities van Richard Wagner en zijn zoon Siegfreid. Maar ook Brahms, Mozart, Haydn, Orff, Beethoven en Schuman werden bovenmatig veel gespeeld. Het potsierlijke van de hele zaak was dat een aantal door Hitler ideeën geïnfecteerde theoretici zich in dienst stelden van deze dwaas om diens gedachten over muziek wetenschappelijk te onderbouwen. Het moet voor de na 1945 terugkerende vluchtelingen een extra bittere ervaring geweest zijn toen ze deze adviseurs van Hitler (Boetticher, Besseler, Vetter en anderen) weer gewoon aan het werk vonden. Ze zijn nooit vervolgd of zelfs maar in hun carrière geschaad.

Tweede en derde garnituur componisten in Nazi-Duitsland. De consequentie was uiteraard een opkomst van tweede en derderangs componisten. Veelal kregen deze mensen hun gezag niet van sublieme composities maar aan hun zuivere ras en de gewenste politieke kleur. Talent, ooit een maatstaf voor succes in Duitsland, was van secundair belang als het erom ging muziek te schrijven die een groter belang diende in het Nieuwe Duitsland. Er zijn lijsten met de componisten die tot deze categorie behoorden met daarop ook de namen van Werner Egk, Carl Orff en Hans Pfitzner omdat die alle drie braaf voldeden aan de Nazi verlangens. Jongere kunstenaars zagen vaak in het lidmaatschap van de partij een uitgelezen kans voor hun carrière. Dirigent Herbert von Karajan en sopraan Elisabeth Schwarzkopf werd o.a. lid. Velen die zich tegen het regime keerde werden gedood of gingen de gevangenis in. Bekend voorbeeld is de talentvolle pianist Karlrobert Kreiten die openlijk kritiek gaf op Hitler en door zijn buurvrouw werd verraden bij de Gestapo. Op 7-9-1943 werd hij samen met 185 andere gevangenen ter dood gebracht,

Pianist Karlrobert Kreiten (1916-1943). Werd opgehangen door de Nazis nadat hij was verraden door zijn buurvrouw.

Het wrange hierbij is dat o.a. Wilhelm Furtwängler samen met anderen hem als groot talent hadden aangeprezen. Het was wel duidelijk het Nazi regime wilde de muziek gebruiken als een van de massapropaganda middelen en daarbij waren kunstenaars hard nodig. Ze moesten dan optreden als doorgever van de mening van de leiders (Hitler of Stalin). Ze waren hun spreekbuizen naar het volk.

Triumph des Willes. Bewegende beelden waren zeer belangrijk in de propaganda machine van Nazi Duitsland. De propaganda werd middels alle kunstvormen (muziek, schilderkunst, literatuur en anderen) bij herhaling onder het volk gebracht. Een heel bekend voorbeeld zijn de films van Leni Riefenstahl (1902-2003) in Nazi-Duitsland die zij speciaal voor het Naziregime heeft gemaakt. Haar bekendste productie is ‘Triumph des Willes’. De film heeft geen gesproken commentaar. Door middel van indrukwekkende muziek, teksten, en fraaie beelden werd de welvarendheid van “Het Rijk” op indrukwekkende wijze getoond. Speciale filmische effecten met gebruik van donker / licht- beelden wordt de kijker in de juiste stemming gebracht en geïndoctrineerd. Lenie Riefenstahl probeert Hitler als een krachtige leider zonder zwaktes in beeld te laten komen. Dit probeert ze te bereiken door gebruik te maken van verschillende aspecten, zoals: opnames van onderen te filmen, de stem van Hitler hard op te nemen, iedereen zo te filmen waarbij de indruk ontstaat dat de groet leider wordt aanbeden. Hitler loopt altijd een stap voor de anderen iedereen luistert naar hem en met name ook de ouderen.De Nazi’s waren dol op Riefenstahl die de film in 1935 opnam tijdens de partijdag in Neurenberg. Over Leni Riefenstahl als persoon zijn de meningen verdeeld: Voor velen is ze tot op de dag van vandaag een nazi meeloopster, voor anderen is ze een geniale regisseur geweest die de verkeerde werkgever had.

Lenie Riefenstahl filmer in dienst van Hitler’s propaganda machine.

Dimitri Sjostakovitsj in Rusland. De bovengenoemde accenten werden ook in het Stalinistische Sovjet Unie uitgevoerd. Een voorbeeld hoe het er aan toe ging in de Sovjet Unie van Stalin is het leven van de componist Dimitri Sjostakovitsj. In januari 2016 verscheen de Nederlandse vertaling van het boek van Julian Barnes [2] over de grote twintigste-eeuwse componist Dimitri Sjostakovitsj (Sint-Petersburg, 1906 – Moskou, 1975). Die zoals zijn levensperiode aangeeft zijn artistieke taken moest uitvoeren in het totalitaire regime van Stalin. Hoe hij ook gelden heeft blijkt wel uit een citaat die hij na zijn officiele veroordeling tijdens de Grote Terreur schreef ‘…En als ze mijn beide handen afhakken, zal ik een pen tussen mijn tanden houden om muziek te schrijven.’ Gedurende zijn hele leven ging Shostakovich gebukt onder de eis van totalitaire Stalin die als credo had ‘dat kunst van het volk moet zijn’. Shostakovich wist beter en stelde dat de muziek uiteindelijk van de muziek is. Het zal interessant zijn om het leven van deze politiek omstreden componist (zoals sommige stellen) in detail te beschrijven en te vergelijken met een ander omstreden componist Richard Wagner (Leipzig 1813-Venetie 1883) die actief was in Nazi-Duistland. Wagner was Adolf Hitler ‘s favoriete componist en misschien zelfs ook antisemiet. Hitler heeft wel eens verteld dat hij als jong jongetje al gek was op de operamuziek die Wagner. Ook zou hij hebben gezegd dat wanneer men het nationaalsocialistische Duitsland wilde begrijpen, men Wagner moest begrijpen.

Dimitri Sjostakovitsj

Bovendien was Hitler kind aan huis bij Winifred Wagner, de weduwe van Wagner ‘s enige zoon Siegfried. Hun zoons, Wolfgang en Wiener Wagner, noemden Hitler ‘oom Wolf’. Niet alleen Hitler maar de meeste Nazi’s waren dol op de muziek van Wagner. Dit betekende dat Wagner als componist na WOII niet erg geliefd was. Er blijft ten alle tijden een controverse bestaan over zijn persoonlijke keuzes. Zijn werken en met name zijn opera’s worden in de hele wereld met groot succes opgevoerd.

Cultuurkamer in Nederland met een K. Ook Nederland had een Kultuurkamer. Rijkscommissaris Seyss-Inquart had toch wel een vooruitziende blik. Op zijn uitdrukkelijke wens werd de op 25 november 1941 opgerichte Nederlandse cultuurkamer met een K gespeld en niet met een C. In Nederland betekende het ook date er geen muziek meer gespeeld mag worden van Joodse componisten zoals Mahler, Mendelssohn, Brug en Schönberg. Maar ook het Uitvoeren van Russische componisten als Tsjaikovski en Moussorgski was niet meer mogelijk. De echtgenote van de heer Seyss was echter dol op de Pathetique van Tsjaikovski, en ja hoor: één keer werd een uitzondering gemaakt voor Willem Mengelberg, die bekend stond als loyaal tegenover het regime; het werk werd uitgevoerd. De “Kultuurkamer” was dus een van de maatregelen die de Duitse bezetter invoerde om zijn greep op onze samenleving te verstevigen. Wie geen lid was, werd uitgesloten van alle beroepsmatig bezig zijn op kunstgebied. Voor musici betekende dat het einde van hun broodwinning. Joodse kunstenaars werden gelijk al uitgesloten van het lidmaatschap, maar er was ook een aantal niet-joden die weigerden toe te treden: de componisten Jan van Gilse en Marius Flothuis, de dirigent M. A. Brandts Buys en de zangeressen Jo Vincent, To van der Sluys, Theodora Versteegh en Annie Woud. Een mooi staaltje hoe het soms toeging in de concertzalen is het volgende. In december 1941 trad de Nederlandse sopraan Jo Vincent (1898-1989) op met het Concertgebouworkest onder leiding van Mengelberg in Den Haag. Seyss-Inquart zat links vooraan.

Toen de zangeres boog voor het eerste applaus, vergat ze met opzet te buigen voor de Rijkscommissaris. Na afloop siste Mengelberg haar toe: „Je moet ook naar links buigen, want daar zit je regering”. „Mijn regering zit in Londen”, was haar antwoord.

 

Referenties:

[1]. Hannah Arendt Totalitarisme, Boom Uitg, 2005

[2]. Jules Barnes, ‘Het tumult van de tijd’ Atlas Contact, 2016

[3]. Verboden muziek”; uitg. Landelijk Ondersteuningsinstituut Kunstzinnige Vorming, Postbus 805, 3500 AV Utrecht.

[4]. Entartete Musik: verboden muziek onder het nazi-bewind; onder redactie van Bente-Helene van Lambalgen, Emanuel Overbeeke en Leo Samama (eindred.), Amsterdam: Amsterdam University Press, Salomé, 2004.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *