Zondag 17-04-2016: Amsterdam (III): Het geheugen van Amsterdam gekraakt!

Het Damrak, Rokin en Amstel behoren tot de ‘harde schijf’ van Amsterdam.De stad bestaat sinds de dertiende eeuw en werd stukje bij beetje opgebouwd in een moerassig gebied met rondom meren en vaarten zoals de rivier de Amstel. Op oude kaarten is het heel goed te zien dat de Amstel uitmondde in het IJ die op haar beurt weer uitliep in de Zuiderzee. In dit waterige gebied was Amestelle de droge plek (stelle) in dit gebied. Het IJ had een geul in het drassige land geslagen en langs die inham vestigden zich de eerste bewoners (plm.500) van Amstelredam in 1230. Het gebied kreeg de naam Amstelland en dat was een gevaarlijke plek om te wonen want bij noordoosten wind kon het hele gebied overstromen. Bestuurlijk behoorde Amstelland tot het bisdom Utrecht en namens de bisschop had het riddergeslacht van Aemstel het daar voor het zeggen.

TOLPRIVILEGE met Zegel 1275
Het tolprivilege van Floris V uit 1275.

Amsterdam verschijnt voor het eerst in de geschreven geschiedenis in 1275 als graaf Floris V de mensen die bij de dam in de Amstel wonen, vrije vaart verleent over de Hollandse wateren. Zij kregen dus hun Tolvrijheid nog voordat de stadsrechten verleent zijn in (plm.1300-1306).

kasteelmuurkolk
Mogelijke restanten van het ‘van Amstel Kasteel’ dat in 1994 tijdens graafwerk-zaamheden aan de  Nieuwerzijdskolk werd ontdekt.

De eerste bewoners bouwde hun eenvoudige uit wilgentenen gemaakte hutjes op de dijk. Het waren boeren, vissers en ambachtslieden. Er kwamen schepen die hun vracht moesten overladen. Dat leverde meer activiteiten op er ontstond een levendige markt. Men moest drinken, eten en overnachten in een herberg. Hoe het leven zich in detail afspeelde is vaak een kwestie interpretatie en of deze groep bewoners ook de eerste waren die leefde in Amsterdam is vandaag de dag, door de meest recente archeologische vondsten bij de bouw van de metrolijn Noord-Zuid, een vraag.

Schermafbeelding 2016-04-13 om 20.33.49
Noord-Zuidlijn van de Amsterdamse metro die medio 2018 gaat rijden.

Bij het verzamelen van kennis over de ‘eerste’ bewoners, hun leven en activiteiten in Amsterdam is het Bureau Monumenten en Archeologie (BMA) uiteraard zeer betrokken en actief. De uitkomsten van Archeologisch onderzoek verbinden je met het verleden en behoren tot de geschiedenispuzzel waarvan je weet dat er nog vele stukjes ontbreken. Niet elk puzzelstukje dat gevonden wordt zal leiden tot meer inzicht hoe de werkelijk ooit was. Dat weten de archeologen maar al te goed want vondsten en opgravingen kunnen ook zorgen voor een nieuwe reeks vragen.

De Archeologische dienst van Amsterdam heeft de laatste jaren een geweldig nieuw en uniek gebied, dat hen werd gepresenteerd door het graven en aanleg van de Metrolijn Noord-Zuid, kunnen onderzoeken. De bodemvondsten die zij vonden komen van een grote diepte en kunnen daarom nieuwe informatie opleveren. Men heeft de eerste vondsten geanalyseerd en er zal nog zeer veel meer volgen maar toch durft men te stellen dat er een aanvulling moet komen op de bestaande ontstaansgeschiedenis van Amsterdam.

Schermafbeelding 2016-04-13 om 20.31.59
Een impressie van de geboorde Metrobuis met daar boven of naast de Amsterdamse historische panden.
Schermafbeelding 2016-04-13 om 20.33.32
Tunnel voor de Noord/Zuid metrolijn.

De Noord-Zuidlijn heeft een lengte van 9,7 kilometer. Hij begint bovengronds in Amsterdam-Noord en gaat onder het IJ en het Centraal Station door. Daarna loopt het tracé door een geboorde tunnel via het Damrak, de Dam, het Rokin, de Vijzelstraat, etc. naar het Europaplein. Op middenberm van de Ringweg Zuid (Rijksweg 10) komt de lijn weer boven de grond. Daadwerkelijk loopt dit immense project vanaf 2003 en de eerste trein gaat in 2018(?) rijden. Voor 2003 is er over noodzaak, financiering en gevaar voor de bewoners en hun huizen zeven jaar gediscussieerd door specialisten en de politiek. Dus in wezen is Amsterdam al ruim 20 jaar in de ban van de aanleg van de N-Z lijn. De aanleg van de metrobuizen liggen op 6-12 meter diep maar daarvoor moest men op sommige plekken met name de punten waar de stations moeten worden gebouwd, tot wel 30 meter diep graven. Als je zo diep graaft dan zit je qua tijdrekening in de laatste IJstijd en dat is zo’n 100.000 jaar geleden. Met een gemiddelde snelheid van 10,6 meter per dag is in 2 jaar en 8 maanden 6,2 kilometer geboord. Op 1 december 2012 voltooide boormachine Victoria het boorwerk voor de Noord/Zuidlijn. Het snelheidsrecord staat op 30 meter binnen 24 uur. Ruim 232.000 m3 grond maakte plaats voor twee solide tunnels. De stations Rokin, Vijzelgracht, De Pijp en Europaplein zijn definitief met elkaar verbonden.  

De Archeologische dienst, waarvan Jerzy Gawronski de leiding heeft, bestaat uit een team van twaalf vaste archeologen en honderden tijdelijke hulptroepen. Met z’n alle zijn in staat geweest om tijdens de aanleg van de Metrolijn de materiële geschiedenis van de stad bloot te leggen. Men heeft meer dan 700.000 objecten vrijgesteld die allen te maken hebben met de lange geschiedenis van de stad Amsterdam. Onder het Rokin verzamelde men 300.000 en onder het Damrak 400.000 vondsten. Het bijzondere en unieke is dat de archeologen materiaal hebben kunnen verzamelen van veertien meter diepte en daar stuitten ze ook op de eerste tekenen van bewoning, rond 2400 jaar voor Christus, ver voor de stichting van de stad Amsterdam (1275) ruim 3500 jaar later.

BP_30540820-1024x681
Jerzy Gawronski bij een van de displays die later zullen worden tentoongesteld bij de opening van het metrostation Rokin. De vondsten zijn gerangschikt naar soort. (bordjes, schoteltjes, messen etc.)

Al met al is het voor de Archeologische dienst een geweldige operatie om bodemlagen, restanten van bouwwerken en losse vondsten te verzamelen en te interpreteren. Ook na afloop van de bouw van de lijn zal men nog jaren bezig zijn met de analyse van alle vondsten die men heeft vrijgesteld. Een immense operatie met een enorm unieke mogelijkheid om aan de hand van dit alles te bepalen zich op die diepte eventueel heeft afgespeeld. Bij al het graafwerk heeft men de mogelijkheid gehad om van alles en nog wat naar boven te halen rondom de toenmalige rivier de Amstel die liep waar nu het Damrak en Rokin liggen. Je zou kunnen stellen dat de metrobuizen dwars door een stuk van de eeuwen oude Amstel lopen. Vondsten die terug gaan tot 4600 jaar geleden (de Nieuwe Steentijd) en uit de Romeinse tijd (2000 jaar geleden) zijn toch wel een bevestiging dat ook voor de 13e eeuw geleefd is in de stad die toen nog niet de naam Amsterdam had. Door de planning van het tracé kwam men precies uit in de ouder rivier Amstel en dat betekent dat al het historische afval tevoorschijn kwam bij opgravingen in de gedempte rivierbedding. In dit verband is de uitspraak van Jerzy Gawronski zeer to the point nl: “ Het afval in de Amstel en de verloren voorwerpen weerspiegelen het menselijk gedrag in het verleden van Amsterdam” Via de aanleg van de N-Z lijn hebben de archeologen toegang gekregen tot dat verleden. De oudste vondst was een strijdhamer van 4400-4500 jaar en een bronzen speerpunt (3200-3600 jaar). Dat bewijst dat er op die plek mensen hebben gewoond maar wordt geconcludeerd dat het er niet veel hebben kunnen zijn omdat de plek was door overstromingen en vocht huishouding niet geschikt voor grootschalige bewoning. In de 12 de eeuw stond dus de Amstel en de Zuiderzee via het IJ met elkaar in verbinding en dat was de direct aanleiding dat de riviermonding van de Amstel een aantrekkelijke vestigingsplaats was, Men kon via Oostzee, Zuiderzee en de rivier de IJsel relatief gemakkelijk Amsterdam bereiken en handel drijven. Dat is en blijft toch zo’n beetje de start van de geschiedenis van de huidige stad.

Vondsten Trouw NZ lijn
Een selectie uit de 700.000 vondsten die gevonden 12-30 meter onder de grond van Amsterdam bij het aanleggen van de Noord/Zuid lijn.

De zoektocht naar bewijsmateriaal voor de geschiedenis van Amsterdam begint achter het bureau. Daar plant men in een vroeg stadium op weke plekken opgravingen moeten worden gedaan. Dat kon beslist niet over de gehele 10 km en bovendien werd op basis van m.n. het stuk in het centrum van de stad en keus gemaakt waar men wel/niet wilde graven. Op basis van studies, oude kaarten en opgraving gegevens maakten men een plan.(Hierover is een mooi boekje verschenen met de aansprekende titel: “Mammoeten in Amsterdam”.). Een moeilijke beslissing omdat de lijn dwars door het hart van de historische stad loopt en daar ook eeuwenoude huizen staan en mensen wonen. Een belangrijk uitgangspunt was dat een deel van de metrobuis door de bedding van de Amstel zou komen te liggen. En zoals boven beschreven was de rivier altijd de slagader van de stad geweest waar aan beide zijde de historische bebouwing van stond. Men maakte een lijstje met daarop resten van oude kades, bruggen en kelders etc. Iedereen realiseerde zich dat het een uniek operatie zou worden en eigenlijk de enige kans was om ooit zo diep te graven in het gebeid waar ook eeuwen geleden het hart van de stad lag. Wanneer krijg je de gelegenheid om informatie te noteren en vondsten te verzamelen van een diepte tot 13 meter en op sommige plaatsen wel tot 30 meter?

Balthasar_Florisz._van_Berckenrode_003
Links boven bevindt zich het IJ, daarna naar benden Damrak (Damrack) , Rokin en de Amstel.

Men plande op van te voren vastgestelde locaties grootschalig onderzoek te doen en daar waar bouwputten tot 30 meter diep gegraven werden konden de onderzoekers toegang krijgen tot de oude rivier bodem. Op ander plekken onderzocht men in zeer goed overleg met de bouwers van de metro naar overblijfselen van het landschap. Vaak gebeurde dat ook in de nachtelijke uren zodat overdag het werk gewoon doorgang kon vinden. Het Metrostation Rokin was wel een zeer belangrijke plek om nader onderzoek te doen omdat het exact de plek is die midden in de oude rivier de Amstel lag. Maar ook het gebied van het Damrak met als precieze locatie de plek van de Nieuwe brug was een van de plaatsen waar extra nauwkeurig onderzoek is verricht. De rivier de Amstel verenigd dus veel historische feiten over de geschiedenis van de stad Amsterdam.

Jerzy Gawronski en zijn team verrichten in 2005/2006 het eerste bijzondere onderzoek op het Damrak waarover hij zegt: “Tijdens het afzinken van twee caissons tot 25 meter diepte op de plaats van de Nieuwe Brug werd overdag de werkzaamheden onder de caisson door een archeoloog begeleid. Tegelijkertijd werd alle grond die onder de caisson werd los gespoten en weggepompt met een grote zeef installatie. Een team archeologen en vrijwilligers verzamelde op die manier een gigantische collectie van de meest uiteenlopende vondsten. ’s Avonds, na werktijd van de bouwers, verrichte een klein team van archeologen onder de caisson aanvullend onderzoek. Op die wijze konden vondsten worden verzameld, sporen en structuren worden ingemeten en werd de bodemopbouw in kaart gebracht. Een uitgebreid team van specialisten is op het ogenblik nog druk doende met de uitwerking van alle informatie en vondsten”

bootshaken
Haken die werden gebruiken op de boten.

Enkele voorbeelden hoe men vondsten koppelt aan historische gebeurtenissen. Men vond bootshaken en scheepsonderdelen en die vertellen over de scheepvaartactiviteiten in het Damrak. Tientallen laatmiddeleeuwse pelgrimsinsignes werden gevonden, die verbonden zijn met de geschiedenis van Amsterdam als belangrijke pelgrimsstad. Pelgrims uit geheel Noord- West Europa kwamen destijds naar Amsterdam, een bedevaartsoord vanwege het Mirakel van de Heilige Stede uit 1345. Behalve gevonden lokaal aardewerk, zijn er veel producten uit het Rijnland aangetroffen, vooral steengoed, alsmede uit Italië, Spanje en Frankrijk, en duikt ook het Japanse en Chinees porselein op. Amsterdam was door de handel en toegankelijkheid over water een internationaal centrum aan het worden.Iets dat je nooit zou verwachten maar een serie gevonden suikerpotten leverde een ondersteunend bewijs voor interessante conclusies. Gawronski is eigenlijk een water archeoloog en die hebben verstand van hoe in de loop van de tijd het water voorwerpen verplaatsen kan. Daarin zijn patronen te herkennen. Het was bekend waar de suikerfabriek had gestaan en waar het afval is terechtgekomen. En hieruit kon men concluderen hoe de Amstel de voorwerpen verplaats heeft. Dit patroon kon me daarna toepassen op andere vondsten. Op die manier is er veel kennis verzameld.

Het nader onderzoek bij de Nieuwe Brug in de monding van de Amstel levert op dat op basis van de vondsten ter plekke dat het een centraal plein was met een wachtpost voor de stad. Er was ook een kinderspeelplaats. Daar werden o.a. wapens en kinderspeelgoed gevonden. Van alle vondsten zijn 10.000 kratten met spullen verzameld. Alles is verwerkt via een computeranimatie.

Schermafbeelding 2016-04-12 om 21.27.40
Aardewerk potjes en glaswerk voor medicinaal gebruik.

Nu ligt de bonte verzameling vondsten zoals tabakspijpjes, telefoonkaarten, tandenborstels, theepotten, vishaken, fietsbellen, maliënkolders en Mariabeeldjes in een groot aantal kisten. Maar eerst werd alles gewassen, genummerd, gefotografeerd en gedocumenteerd. Een grote verzameling van al deze producten zal thematisch worden tentoongesteld in het Rokin Station zodra de metro gaat rijden. Een simpele maar voor de hand liggende conclusie trekt Gawronski namelijk: “Door de eeuwen heen is er één constant, mensen gooien hun troep in het water. Dat deden ze eeuwen geleden en dat zullen ze blijven doen”. Mede dank zij dit gedrag zijn we veel meer te weten gekomen over de oudste gebruiken en geschiedenis van de stad Amsterdam die op basis van de resultaten vooralsnog niet herschreven dient te worden maar zo hier en daar moeten wat accenten worden verlegd. Over enig tijd zal er zeker een aantal lezenswaardige en goed gedocumenteerde boeken op de markt komen waar we alles nog eens gedetailleerd kunnen nalezen. In ieder geval weten we door dit onderzoek dat het Amsterdamse stadswapen met de drie kruizen al rondom 1300 werd gebruikt. Ook is er heel veel inzicht gekomen in het dagelijkse leven en de katholieke geloofsbeleving van de Amsterdammer. Tot aan het eind van de 16e eeuw mag je op basis van de honderden Maria beeldjes die zijn opgegraven concluderen dat het een strenge RK stad was. Dat al die beeldjes geen hoofd meer hadden heeft natuurlijk te maken met het gedrag van de Amsterdamse beeldenstormers.

Tot slot eén van de beroemdste vondsten van de Noord-Zuidlijn:  Het tabaksdoosje dat gevonden is bij de voormalige Nieuwe Brug, nabij het Damrak en het huidige Centraal Station. Op het tabaksdoosje is de skyline van het Amsterdam van de 17e eeuw afgebeeld. 12.04.24.NoordZuidlijn-tabaksdoos

 

 

Een gedachte over “Zondag 17-04-2016: Amsterdam (III): Het geheugen van Amsterdam gekraakt!”

  1. Hartelijk dank voor de goede informatie die op deze interessante website te lezen is.
    Bijgaande foto’s geven ook een goed beeld over de dagelijkse gebruiksgoederen van de periode waarin ze gebruikt werden. Door de aanleg van deze metrolijn zijn archeologen (gelukkig) in staat gesteld om hun onderzoek goed uit te kunnen voeren. Langere tijd voor onderzoek en financiering hiervoor, hebben tot dit goede resultaten geleid. Complimenten voor alle betrokkenen ( en hartelijk dank) voor de documentatie van de berging en beheer van alle vondsten.
    Ook fijn dat men de gevonden voorwerpen kan bekijken.
    Succes met al het goede werk dat verricht wordt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *