Zondag 10-04-2016: De maand van de filosofie 2016: “de grens”.

maandvandefilo

De mooiste gesprekken zijn filosofische gesprekken zegt de Romanticus die bij het open haardvuur zit met een gepast glas in de hand. Maar hij zegt nog meer nl. die gesprekken komen voort uit verwondering en roepen ook verwondering op. Dat klinkt een beetje als de TV reclame van de bierbrouwers. Een snuifje van dit een schepje van dat en hop het biertje is klaar. In het boekje recepten voor een goed gesprek met als hoofdtitel ‘Filosoferen aan de keukentafel’ van Kampers & Ruiter (2015) wordt ook een receptuur gegeven om te komen tot filosofie en dat kan zeer behulpzaam zijn. De laatste jaren lijkt het of er een promotieteam achter de filosofie schuil gaat met als slogan : ‘Filosofie is goed voor iedereen en alles’. En daaraan gekoppeld ‘en vooral erg leuk’. Dat is, na het lezen van de krant, dan waarschijnlijk het enig leuke dat de buitenwereld ons nu biedt. Maar ook dat is niet waar want het thema van de maand van de filosofie heeft al vele kelen en pennen los gemaakt. Het thema van de filosofiemaand is “de grens” en het licht geheel voor de hand dat dit een directe verbinding heeft met de vluchtelingenstroom, mensenrechten en de angst die men heeft voor de stroom van vreemdelingen.

MARLI

Marli Huijer en haar ondertekenaars kregen heel veel kritiek van anderen en er ontstond een hevige discussie. Waarbij ik wel begreep dat de criticasters niet allemaal het Manifest goed hadden gelezen. Het Manifest (ruim 80 pagina’s) dat overigens door de uitgeverij Boom gratis te downloaden is, stelt heel duidelijk de ideeën van Huijer en van Hees die worden ondersteund door ideeën en gedachten van gerenommeerde denkers als Kant, Popper, Ahrend en Derida.

Daarmee is de toon gezet rondom het thema van de filosofie 2016. De feiten van de wereld overheersen het denken en bepalen het maken van keuzes en handelen van de mensen. Oorlog, aanslagen, hebzucht, corruptie, haat, religieuze dwaasheden, fanatisme, macht en nog veel meer ingrediënten halen de zekerheden onderuit en kunnen ons leiden tot een serie fanatieke standpunten. Kunnen de uniek eigenschappen van de mensheid zoals denken, luisteren en spreken voeren nog iets bijdragen aan een oplossing voor alle spelers ? Is een Socratisch gesprek de oplossing?

socrates-dialoog
Socrates in gesprek

We leven toch wel in een heel andere tijd dan Socrates ( 470-399 v.Chr.). De filosoof die bij uitstek de gespreksvoering gebruikte om te voorkomen dat verwarring het (samen)leven blijvend zou bepalen. In en rondom Athene (toen was de wereld nog te overzien) debatteerde hij met iedereen die dat wilde. Hij probeerde mensen het inzicht te geven door vragen te stellen en niet door antwoorden te formuleren. Socrates is misschien wel de eerste echte filosoof die het denken en handelen op het gebeid van de ethiek en probeerde dat d.m.v. het spreken met elkaar. Het spel van vraag en antwoord dat kan leiden tot een redelijke dialoog.

Vandaag de dag hebben we eigenlijk opnieuw een Socrates nodig. Maar dan ook een die ons antwoord geeft op de existentiële vragen van het gecompliceerde en verscheurde leven van 2016. Socrates hebben we niet en we zijn geen Atheners en achter ons ligt al een leven van 2500 jaar. Wij moeten het doen met de maand van de filosofie. Waarbij we hulp krijgen van de denker des vaderlands, het beste filosofische boek en de nacht van de filosofie. Deze maand bij uitstek proberen we rondom een thema na te denken, informatie te verzamelen en het geleerde te integreren in ons privé leven het samenleven met de ander. Dit jaar vieren we de maand van de filosofie in april rondom het thema “de grens”. Vorig jaar (2015) ging het over ‘ongelijkheid’. Me dunkt thema’s waar iedereen zich in herkent en direct allerlei associaties krijgt van de situatie waarin de wereld zich bevindt.

De grens als thema brengt ons vandaag de dag toch onmiddellijk naar de actuele conflicten en de situaties rondom de geografische grensovergangen. Daar gaat het om vluchtelingenkampen, prikkeldraad, grensbewaking, ziekte en honger, terugstuur beleid, Schengen, migranten, Nationaliteit, solidariteit, burgerschap, thuis en mensenrechten. Begrippen te over die vaak worden gedomineerd door dictators, religieuze leiders, barbaren, machtsmisbruik, vrije verkeer van personen en tunnelvisie. Het is dus goede te begrijpen dat nog voor de maand gestart was de discussie en kritiek al los barst.

Paul-Scheffer-voor-Bezige-Bij-©Keke-Keukelaar-2012-lr-731x1024
Paul Scheffer

Paul Scheffer (publicist), is de schrijver van het essay ter gelegenheid van de maand van de filosofie. Daarin stelt hij dat de vluchtelingencrisis, meer dan ooit, onze verlegenheid met grenzen duidelijke laat zien. De centrale vraag is: Zijn wij de wereldburgers, om anderen de toegang tot ons grondgebied te ontzeggen? In zijn essay stelt Paul Scheffer de vraag hoeveel begrenzing een beschaving nodig heeft die democratie en mensenrechten wil bevorderen?

 

Paul van Tongeren, ook filosoof, stelt dat we eigenlijk best weten hoe we het vluchtelingenprobleem moeten oplossen. Bovendien weten we ook wel hoe we het zou kunnen realiseren. In deze kwestie is het enige ethische probleem volgens hem ‘als we weten wat we moeten doen, waarom doen we het dan niet?’

Hoe meer je over de grens nadenkt raak je verward over het denken aan de toekomst, de vooruitgang en zelfontplooiing van alle mensen dus inclusief de vluchteling. Ook in dit geval kan je alle kanten op met dit soort woorden en je balanceert tussen behoedzaamheid en gastvrijheid. Het kan de toekomst van leven, land en samenleving serieus beïnvloeden. Het geven van vrijheid kan ook je eigen vrijheid beperken. Heb je dat er voor over? Zit daar een angst?

Dus in de maand van de filosofie komt ook de persoonlijke begrenzing aan de orde. Het gaat dus ook “over grenzen stappen” in je persoonlijke leven. De centrale vragen van de filosofie waarin op de zin van leven wordt gewezen en het zoeken naar geluk gelden niet alleen voor jezelf maar voor iedereen. Vaak hoor je dat we leven in een grenzeloze wereld waar alles kan en mag maar dat zeggen de vluchtelingen ons niet na. Wat beweegt de mensheid om grenzen te sluiten en de andere mens te verbieden ons grondgebied te betreden? Hier ligt een centrale vraag waarover we goed moeten nadenken en moeten komen met een antwoord. De aanzet werd al gegeven. Hier speelt een cruciale vraag tussen afkomst en toekomst. Hier ligt het schurend grensgebied van zij en wij. Hier gaat het over religie en politieke ideologie. Hier gaat het om leven en laten leven. Ik kan er nu niet verder op ingaan maar het doet me denken aan een boekje “Inclusief denken” (1966) dat ik ooit las en geschreven is door de cultuurfilosoof Feitse Boerwinkel. Het type denken dat hij introduceert  komt er op neer dat mijn welzijn niet kan verkregen worden ten koste van of zonder de ander, maar alleen als ik de ander de kans geef tot zijn recht en bestemming, tot zijn welzijn te komen”

grensbewaking

Het trekken van grenzen wijst natuurlijk ook naar de grenzen tussen leven in vrijheid en gevangenschap. De frustrerende onzekerheden en beknotte mogelijkheden zijn voor grote groepen mensen verruild voor leven in een zeker harmonie waarin opgroeiende kinderen een toekomst kunnen hebben. Het fanatisme van dictators van kerk en staat maken het leven van miljoenen mensen onmogelijk. Haat, dood en verderf zijn de ingrediënten waarmee men probeert te overleven. Zeg ik overleven?

In het z.g rijke westen speelt de scepsis van de burger tegen over de politiek, de financiële economische malaise en het opruiende karakter van sommige politieke stromingen een funeste rol. Wat is het juiste gedrag en hoe bepaal je eigen rol in het geheel? Hoe houden we onze beschaving in stand? Hoe herijken we onze civilisatie? Wat en waar zijn onze bekende waarden? Hoe stellen we ons op tegenover een lawine van problemen waar we voor het eerst mee geconfronteerd worden? Het is met name de onzekerheid die ons bestaan enorm beïnvloed? Het onzekere en soms afwachtend gedrag van de politiek en regering stellen nieuwe vragen en roepen om antwoorden. De tijd van de geordende politieke partijen met hun leiders. De tijd waar de meerderheid nog werk had en kon vinden De tijd waar kerken vol zaten en soms wel tweemaal op een zondag. Alle deze zaken en gebruiken al onze instituties en organisaties, en gebruiken zijn “flexibel” geworden, onderhevig aan voortdurende verandering. Hoe houden we onze samenleving open?

scale
Het boek dat Karl Popper (1902-1994) publiceerde in (1945)

Tijdens de Maand van de Filosofie 2016 onderzoeken we de betekenis van de grens en de waarden die hieraan verbonden zijn. We beperken ons niet tot geografische grenzen, elke omlijning van de vrijheid wordt bevraagd. Is grensoverschrijding de enige weg naar vooruitgang? Het lijkt er namelijk op dat we tegen de grenzen van onze eigen vrijheid aanlopen. Nu de externe grenzen aan kracht hebben verloren, wordt met bruut geweld beroep gedaan op het vermogen onszelf te begrenzen. Aan de andere kant gebruiken we de elektronische snelweg met al zijn mogelijkheden om met alles en iedereen contacten te leggen over de gehele aardbol. De komst van het internet betekende een overwinning in grenzeloosheid, talloze privacy debatten tonen echter het verlangen om ‘binnen’ en ‘buiten’ van elkaar te (onder)scheiden. Angst speelt daarbij een serieuze rol en na het verschijnen van het Manifest is er veel kritiek gekomen en op 9-4-2016 heeft Marli Huijer in het dagblad Trouw daarop gereageerd via een interview met Peter Henk Steenhuis.

Inclusief denken

O ja, het boekje van Feitse Boerwinkel dat hij een halve eeuw geleden schreef, had als ondertitel ”Een andere tijd vraagt een ander denken”. Hierin lees je oude zinnen die in deze  gemankeerde tijd erg zinvol zijn. Aanbevolen!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *