zondag 03-04-2016: Amsterdam (II): Paleizen voor arbeiders!

Schermafbeelding 2016-04-02 om 14.27.58Wanner mijn moeder eind 1938 de voordeur open deed dan zag ze op 15 meter afstand de ‘sigaar’ van het gebouw ‘Het Schip’. Mijn ouders woonden toen op de hoek van de Hembrugstraat – Zaanstraat in een benedenhuis van de Christelijke woningbouwvereniging Patrimonium.

images
DE ‘sigaar” van het woonblok ‘Het Schip” hoek Hembrugstraat- Zaanstraat

De sigaar was een ingenieuze uitbouw aan de gevel, met halfronde ramen en besloeg drie etages. Later heb ik bij een vriendje, die daar woonde gespeeld met autootjes die we gemakkelijk konden laten rijden op de brede vensterbank. Je had het gevoel dat je in een etalage aan het spelen was. Het schip, een groot woonblok met daarin geïntegreerd een Postkantoor en een School was een bijzondere woonblok met een zeer karakteristieke toren. Het is het boegbeeld van de Amsterdamse school en daar woonde mijn familie recht tegen over. Toen ik geboren werd verhuisden ons gezin meteen naar een grotere woning, een eindje verder in de Zaanstraat.

Schermafbeelding 2016-04-02 om 14.43.32
Gebouw ‘Het Schip’ in de Hembrugstraat met het karakteristieke torentje

Daar heb ik de eerste 19 jaar van mijn leven gewoond. Ik denk dat ik in die tijd ongeveer 20-25 duizend maal langs ‘Het Schip’ heb gelopen en gefietst.  Nooit is het me opgevallen dat het gebouw zo bijzonder was. In het postkantoor (nu museum) wisselde ik mijn schoolspaarzegels en liet het bijschrijven op mijn RPS-spaarbankboekje. Ook heb ik daar mijn eerste telefoongesprek gevoerd in de telefooncel met zijn special geur en de zeer zware blauwe deur waarvan ik bang was dat hij nooit meer open zou gaan.

images-1
De zware deur van de telefooncel in het postkantoor

Later las ik over de nieuwe architectuur en bouwstijl en heb menigmaal de buurt en de bijzonder woonblokken opnieuw bezocht. Een meer dan bijzondere ervaring. De sociaal democraat Floor Wibaut wordt in 1914 wethouder en gaat zich inzetten voor kwalitatief goede woningen voor de arbeiders. Hij zet de nieuwe Gemeentelijke Woningdienst op en benoemt zijn zwager Arie Keppler tot directeur. Samen staan ze een nieuwe bouwstructuur voor. Het blijkt een ijzersterk koppel dat slagvaardig van start gaat. Aan het begin van de 20ste eeuw ontstaat er in Amsterdam ook een enthousiaste samenwerking tussen ontwerpers, kunstenaars, architecten etc. En samen met de politici lukt het hen te morrelen aan de gevestigde orde om een betere maatschappij te realiseren en dan met name voor de arbeiders. Dit leidt tot een explosie en realisatie van woningbouw, binnenhuisarchitectuur, vormgeving, (andere) materiaaltoepassingen en nieuwe bouwtechnieken.

Kritten affiche_0001De regering voelde zich volstrekt niet verantwoordelijk voor de huisvesting van haar burgers. Men beperkten de overheidstaak tot het handhaven van de openbare orde en het uitoefenen van het gezag. Het maatschappelijk welzijn is een zaak van de burger zelf. Een rapport uit 1855, van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, beschrijft de woontoestand als volgt: ‘De holen der mensen – en anders mogen wij die woningen van velen uit de min gegoede stand niet noemen – staan niet zelden ten achter bij de plaatsen, die ten verblijven voor vele dieren zijn afgezonderd. […] Holen die, slecht verlicht, onvolkomen tegen den invloed der atmosfeer beschut, op vochtige plaatsen in gangen en stegen gelegen, zonder afvoer van overvloedig water, zonder afvoer van de meest afzichtelijke onreinheid, onuitputtelijke bronnen zijn van verderf.’ Door het invoeren van de vestigingswet in 1874 werd het nog niet veel beter. Maar in ieder geval werd het mogelijk om buiten de vestingwallen huizen te bouwen dat leverde bekende buurten op zoals de Staatsliedenbuurt, de Pijp en Dapperbuurt. Die wijken werden uit de grond gestampt met z.g rug aan rug woningen. Dat betekent dat de achterkant van het huis vast werd gebouwd aan de achterkant van het andere huis. Alhoewel de huizen beter waren leverde dat nog niet de kwaliteit op die Wibaut c.s. voor ogen hadden. De Woningwet van 1901 hoort bij een reeks van wetten waarmee rond 1900 de levensomstandigheden van de gewone man en vrouw werden verbeterd. Met een totaalpakket aan maatregelen werd een eind gemaakt aan de nieuwbouw van slechte, ongezonde woningen en werd krotopruiming gestimuleerd. De nieuwe plannen van Wibaut c.s. werden getoetst aan verschillende (sociale) criteria en de exploitatie moest op zijn minst kostendekkend zijn. Bij het ontwerpen van de plattegronden moest er niet alleen op gelet worden of er voldoende licht en lucht in de woning kon worden toegelaten; de toegepaste materialen moesten ook de hygiëne bevorderen en daarnaast speelden morele aspecten een rol. Om het gezinsleven te bevorderen diende een woning zodanig in het huizenblok gesitueerd te worden dat elke familie een eigen ingang had. Ouders moesten gescheiden van hun kinderen kunnen slapen en er werden (vrouwelijke) opzichters aangesteld die erop moesten toezien dat de mensen op een nette manier in hun woning leefden.

Zietsma W de With
Op de kleinste details werd gelet!

De nieuwe woningbouwverenigingen mogen zeker ook als pioniers gezien worden in het realiseren van het nieuwe wonen voor de gewone man. Ze stelden nieuwe normen en de overheden raken meer betrokken. In de gemeente Amsterdam werkte men samen met Architecten en realiseerde steeds nieuwe uitbreidingsplannen om de bewoners van de stad goede huisvesting te leveren. Het is ontegenzeggelijk dat de opkomst van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP voorloper van de PvdA) hierbij een grote rol heeft gespeeld.

den haag a paulowna 4-1
Glas en lood als decoratie

De ontwikkeling van de beweging richtte zich niet alleen op gebouwen en woningbouw het is eigenlijke een stijl beweging. Een kunststroming die in de jaren 1910-1930 op allerlei gebied zich liet gelden. Of het nu gaat over het ontwerp voor een boekomslag, de inrichting van een huis of het soort servies date er gebruikt diende te worden. Al die verschillende aspecten waren onder een noemer te vangen. De grenzen tussen de verschillende gespecialiseerde kunstenaars, arbeidslieden en architecten zijn heel vaag geworden. Wel is het zo dat de Amsterdamse school het meest bekend is door de architectuur. En dan m’n de “paleizen voor de arbeiders”. En dat gebuurde weer door steun van politici en m.n. de wethouder Wibaut met zijn staf en de woningbouwverenigingen. Het ging hen allen om het verheffen van de arbeider. Een sterk idealistische beweging met een maatschappelijk georiënteerde missie. Een mooi woning moest leiden tot een beter woongedrag. Daar hoorde per definitie ook bij dat de arbeider kennis maakte met kunst en cultuur.

Boekvoorkanten
Enkele voorbeelden van boekomslagen met de typische stijl van de Amsterdamse School

Niet meer naar de kroeg maar thuis blijven in het familiepaleis met je gezin. Daarom gaf men ook boeken uit. Bijzonder uitgevoerde boeken met herkenbare stijl. Dit jaar bestaat de Amsterdamse school dus 100jaar. Dat wordt gevierd door allerlei verschillende activiteiten en tentoonstellingen.mIn het museum Het Schip dat is vernieuwend wordt een tentoonstelling gehouden en zijn er allerlei excursie mogelijkheden. Kijk voor meer info op de website: Home – Museum Het Schip.webloc

In het stedelijk Museum in Amsterdam is dit jaar ook de tentoonstelling “ Wonen In de Amsterdamse School. Ontwerpen voor het interieur 1910-1930”. Zie: wonen in de amsterdamse #A20438

Boekje omslag een rondje A.dam
Boekje met fietstochten langs gebouwen van de Amsterdamse School

Daar is te zien hoe breed en divers de beweging eigenlijk is. Interieurontwerpen met meubelen, lampen, klokken, keramiek en textiel, en grafische toepassingen als behang. Er worden meer dan 500 objecten getoond. De rijkdom aan expressieve vormen van de stroming was uniek in Nederland en had ook internationaal invloed.

Wil je echt genieten van de Amsterdamse school. Huur en fiets op het station en volg een van de prachtige routes die staan beschreven in het schitterende boekje “Op de golven van de stad”. Een rondje Amsterdamse school uitgegeven door het Museum Het Schip. Is ook via de website te bestellen.

 

 

 

 

 

 

 

Een gedachte over “zondag 03-04-2016: Amsterdam (II): Paleizen voor arbeiders!”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *