Zaterdag 7 januari 2017: We want (Thomas) More: 500 jaar Utopia (dl.1)

Thomas More Geschilderd in1527 door Hans Holbein (1497-1543)

De aanleiding voor dit verhaal is dat aan het eind van 2016 nog al wat aandacht werd besteed rondom het feit dat het 500 jaar geleden was dat Sir Thomas More (London 1478- Tyburn 1535) zijn boek Utopia schreef. Dat was dus in 1516. Hij werd op slag beroemd en nog bekender door deze publicatie waarin hij vertelde over het economische en politieke besteld van het Engeland uit zijn tijd. De indruk bestaat dat More een hekel had aan zijn land en zijn alternatief verzon met de heilstaat Utopia waarin socialistische en communistische invloeden aanwezig waren. Via TV, een flink aantal publicaties, studiedagen en conferenties is daar veel aandacht aan besteed.

Wat is dat dan eigenlijk Utopia? Bestaat er een Utopische wereld? Wordt je daar gelukkiger dan daarbuiten? Allemaal vragen die niet eens zo makkelijk te beantwoorden zijn. Een onbereikbare ideale leefwereld voor iedereen. Maar ja wie is iedereen? Gelijkheid met mensen die allen een verschillende aard hebben? Of bestaat een Utopia alleen maar in de hoofden van de mensen en helpt het Utopisch denken onze wereld leefbaarder te maken?

Veel deskundigen hebben er een boek overgeschreven of hielden voor het grote publiek een lezing. De filosoof Bas Haring hoorde ik zeggen tijdens een TV optreden “Utopia is de plek waar je niet meer hoeft te zoeken. Het is een wereld die idealer is dan onze eigen wereld. Iedereen is tevreden en er hoeft niets meer”. Maar ja, dat klinkt aantrekkelijk maar hoe lang blijft dat leuk? Alles is er! Hoe staat het met de wetenschap en de kunst? Waar blijft de creativiteit? Velen discussiëren over een Utopische wereld terwijl onze politici zich bezig houden om de wereld in bedwang te houden. Zij verrichten het politieke handwerk waar meestal geen utopie aan te pas komt.

Wie is Sir Thomas More? Thomas More werd geboren in London op 7 februari 1478 en binnen een week werd de baby More naar het voorportaal van de kerk gebracht en verwelkomt door de priester. Hij was daar samen met zijn vader en zijn Peter en Meter. De moeder bleef thuis zoals gebruikelijk moest het jongetje zo snel mogelijk gedoopt worden zodat hij als een dienaar “van de boze” tot “een zoon van Vreugde” de kerk weer kon verlaten. Later zou blijken dat hij een van de meest intelligente adviseurs van Koning Hendrik VIII en een beroemd vertegenwoordiger van Engeland zou worden. In 1521 werd hij in de adelstand verheven. Sir Thomas vertegenwoordigde de koning op allerlei belangrijke besprekingen in Europa. Maar dezelfde koning gaf zijn beul het bevel om hem op 6 juli 1535 te onthoofden. Dat gebeurde in het openbaar en met een bijl. Zijn hoofd werd nadat het gekookt was op een spies tentoongesteld op de London Bridge. Zo kon het, een van de markantste figuren aan het Engelse hof vergaan. Hij de criticus, vriend van Erasmus en ook zelf verstokt humanist, vurig katholiek, groot geleerde, staatsman en schrijver.

Erasmus en More
16e eeuw in London: The Strand gezien vanuit de Theems.

Niets deed er meer toe. Ongeveer 20 jaar daarvoor schreef hij in 1516 een van de meest intrigerende satires over de ideale eilandstaat Utopia. Volgens zijn beschrijving is het een gemeenschap van werkenden waarbij geen verschil bestaat tussen arm en rijk. Alle bewoners beschikken over hetgeen ze nodig hebben. Economische misdrijven zijn er niet en geld is overbodig. Het staat in schril contrast met More’s eigen land waar het aan het begin van 16e eeuw grote armoe was, veel grootgrondbezit en een corrupte rechtspleging heerst met een falend politiek systeem. Het is nu 500 jaar later en nog steeds een belangrijke bron voor discussies en inspiratie. In 1886 werd More (ruim 400 jaar na zijn executie) zalig verklaard doorpaus Leo XIII. Vijftig jaar daarna (19 mei 1935) vond zijn zaligverklaring werkelijk plaats.

 Het katholieke milieu in de 16e eeuw. Thomas More werd geboren in hartje London op 7 februari 1478 tussen 2 en 3 uur in de nacht. Zijn vader was rechter en zijn moeder stierf toen hij nog jong was. Thomas werd direct na zijn geboorte-volgens de gangbare procedure- gedoopt. Waarschijnlijk in de parochiekerk waartoe Milkstreet (waar hij woonde) behoorde. In die tijd gebeurde dat in aanwezigheid van de Peter en de Meter, de vader en twee geestelijken. De priester voltrok de doop en de andere kerkelijke heer assisteerde hem. De priester nam het kind in de hand en dompelde het driemaal onder in het geheiligde water in het doopvont. Na de doop werd Thomas in een wit doopkleed gewikkeld terwijl de priester enkele teksten uitsprak en het kind zegende. De moeder was daarbij niet aanwezig en ging ongeveer drie weken na de bevalling voor het eerst weer naar de kerk. Dat was een bijzonder gang want met een zakdoek op haar hoofd als sluier liep ze met gebogen hoofd omdat ze niet naar de zon of lucht mocht kijken. Bij die kerkgang onderging zij de reiniging van de smet van de bevalling. Toen ze geknield lag voor de priester gaf hij haar de zegen en sprak de woorden “ de maan bij nacht en de zon bij dag [….] u niet zal hinderen”. Dat was een tekst gekozen uit Psalm 121.

Opvoeding bij de aartsbisschop, studie en werk. Als tiener werd hij page bij de aartsbisschop van Canterbury waar hij een goede opvoeding ontving en de etiquette leerde kennen die essentieel waren om je binnen bepaalde kringen op de juiste manier kan thuis voelen. Bovendien kreeg hij bij de aartsbisschop de kans relaties te leggen die van nut konden zijn voor zijn latere professionele leven. Hij werd daar dus opgeleid/opgevoed in een brede culturele omgeving. Veertien jaar oud vertrok hij naar Oxford en studeerde van 1492-1494 de schone letteren. Hij werd dus na twee jaar door zijn vader teruggeroepen om in London advocaat te worden. Hetgeen ook betekende dat hij in de daarop volgende zeven jaren rechten studeerde (tot 1501) en als jonge man toe trad tot de Engelse humanisten kring en ook met grote ijver de bijbel bestudeerde in zijn oorspronkelijke taal. Ook had hij zeer goede kennis van het Grieks en een hoogtepunt was dat hij in 1499 voor het eerst Erasmus heeft ontmoet. More noemde die kennismaking een scharnierpunt in zijn leven.

Nog maar net 26 jaar oud werd hij lid van het n 1504 werd More lid van het Lagerhuis. De vriendschap met Erasmus had tot gevolg dat hij regelmatig bij More logeerde. Erasmus schreef zijn beroemde Lof der Zotheid in het huis van More en droeg het boek ook op aan zijn vriend. In 1510 werd More rechter en kreeg een aanstelling bij het hof van Koning Hendrik VIII. Hij reisde nar de verschillende steden in België en werd in 1515 gezant van de koning in Brugge. In 1511 hertrouwde hij met Alice Middleton.

Hendrik VIII (1494-1509)

Als gezant van koning Hendrik VIII verbleef hij in 1515 in Brugge. Een paar jaar later werd hij secretaris van de koning en in 1521 werd hij in de adelstand verheven en benoemd tot onderschatbewaarder. Als Sir Thomas More leidde hij verschillende diplomatieke missies. Zijn carrier zat in de lift want in 1529 bekleedde hij tot 1532 de post als lord chancellor. Hij was niet alleen in England maar ook daarbuiten een vooraanstaand politicus maar ook een beroemd humanist en geleerde. Bovendien stond hij bekend als een wijs en fijnzinnig mens met groot gevoel voor humor. Tot ongeveer 1524 woonde Thomas More met zijn familie in het hart van Londen.

Leefregels in Utopia. Thomas More is vooral beroemd gebleven door zijn Utopia. Utopia is een denkbeeldig land met een ideale samenleving waarin de godsdiensten gelijke rechten bezitten en de ware godsdienst deistisch avant la lettre genoemd mag worden. Er bestaat geen privé bezit, omdat dit volgens More de bron is van alle maatschappelijke ellende. Er is in Utopia gelijkheid op sociaal gebied. Cultuur en onderwijs dienen gebaseerd te zijn op de klassieke oudheid. Ook vrouwen krijgen de ruimte zich te ontwikkelen, zoals More’s dochter Margaret die in vloeiend Latijn correspondeerde met Erasmus. In Utopia bestaat een humaan strafrecht. Ziekten die onverdraaglijk lijden met zich mee brengen dienen serieus genomen te worden. De zieken moeten geholpen worden hun leven via versterving te beëindigen.

 More’s Utopia leidt altijd tot discussie? Altijd maar zeker in relatie met het 500 jaar bestaan van het boek heeft More’s Utopia tot veel debat en meningsvorming geleid. In Nederland hebben we de Stichting Thomas More die ook veel activiteiten vorm heeft gegeven en met name de studiebijeenkomsten heeft georganiseerd. Het werd m.n. in 2016 gevierd met het uitgeven van tal van boeken en een biografie en bovendien met veel debatten en een toneelstuk over zijn werk. De Belgische TV zender Canvas vertoonde zondag 6 november 2016 de docufilm Back to Utopia van Fabio Wuytack met Johan Leysen en John Hurt als belangrijke spelers. De film vertelt de hedendaagse betekenis van Utopia en doet dat door concrete beelden te tonen van ernstige gebeurtenissen in bepaalde landen. De film toont beelden waarbij we oog in oog staan met een wereldwijde crises. Mores Utopia wordt gebruikt als gids door onze geglobaliseerde samenleving. De regisseur verweeft een fictieve verhaallijn over een gestolen exemplaar van Mores boek met aangrijpende documentaire beelden. De beelden leveren geen genoeglijke gevoelens op. Het was laat op de avond en de slaap vatten was niet simpel. Het staat zo in contrast met de vele publicaties die je vertellen dat het in diskrediet geraakte Utopies denken en geloven in idealen vandaag de dag weer is toegestaan. Maar de praktijk is anders!

Peter Ackroyd. Van de Britse auteur Peter Ackroyd (1949) verscheen dit jaar het boek ‘Thomas More biografie’ en omdat het in 2016 500jaar geleden is dat Mores Utopia verscheen kocht ik het dikke boek van 500 pagina’s. Het is een heerlijk boek om te lezen, bevat aardige details en leest als een roman. Het is dus geen wetenschappelijke studie maar een literaire biografie over het persoonlijke leven van Thomas More. Tegelijkertijd is het ook een fraaie beschrijving van de belangrijke zestiende eeuw. Uiteraard met zo’n jubileum verschijnen er nog meer boeken over More en Utopia en een paar noem ik bij de referenties. Ook vinden er allerlei conferenties, discussies en cursussen plaats over More en zijn Utopia.

De Nederlandse vertaling van Peter Ackroyds boek start met de doop van Thomas in de eerste week van zijn leven en eindigt 57 jaar later met zijn onthoofding. Daar tussenin zien we een gemotiveerde More door Europa trekken, boeken schrijven, staatsproblemen oplossen, geloofszaken overdenken en zijn gezinsleven onderhouden. Een ding is overduidelijk van de doop tot aan zijn dood is Thomas altijd met zeer veel overtuiging Rooms Katholiek gebleven. Gek gezegd hij was zo in de leer dat zijn geloof waarschijnlijk hem letterlijk de kop gekost heeft. More was eigenlijk een alleskunner en denker over staatszaken, de toekomst van England en het leven van alle dag. Misschien was hij was een beetje gespleten persoonlijkheid die midden in het moderne leven stond en zag waar en hoe de maatschappij zou moeten veranderen. Daarbij was hij natuurlijk ook een ook een kind van de Middeleeuwen. Toen hij jong was vertaalde hij de Griekse satiricus Lucianus en later studeerde hij rechten. Hij vroeg zich af of hij nog Katholiek moest blijven of overwoog aan de andere kant of hij mogelijk in het in het klooster moest gaan. Maar m.b.t. het laatste zo vertelde Erasmus zat hem in de weg dat hij de aantrekkingskracht van het vrouwelijke geslacht niet kon weerstaan. Erasmus en More onderhielden een nauwe vriendschapsband. Ze waren beiden humanist in hart en nieren en hun discussies en gesprekken waren niet gespeend van humorvolle verhalen en opmerkingen. Het is ook opmerkelijk dat ze beiden hun eigen wereldberoemde boeken hebben geschreven ongeveer in dezelfde tijd. Erasmus ‘Lof der Zotheid’ verscheen in 1511 en in 1516 Mores Utopia.

More’s boek Utopia! Het boek Utopia bestaat uit twee delen. Thomas More, jurist, humanist en staatsman, schreef het origineel in het latijn. Ackroyd vermoedt dat Erasmus de titel heeft bedacht. Het eerste deel wordt door More een kritische analyse gegeven van de Engelse, economische orde van het begin van de zestiende eeuw. Daarin trekt hij fel van leer tegen de kapitalisering van het Engelse platteland. Het beschrijft het Engelse leven waar tirannie en corruptie welig tieren. De kern van alle kwaad is het misbruik van privé bezit van land, dat leidt tot uitbuiting door grootgrondbezitters van de massa arme mensen, hetgeen weer tot toenemende criminaliteit leidt. Het waren de gevolgen van de Enclosure, de onteigening van grote stukken grond van de boerenpachters ten voordele van de Gentry, de landadel. De nieuwe grootgrondbezitters omheinden deze dorpsgronden en lieten er schapen grazen. Het draaide allemaal om productie van wol en de export naar het vasteland. Rijkdom en macht zijn hierbij de drijfveren en daar treedt More tegen op. Het tweede boekdeel. Schets het denkbeeldige ideale eiland Utopia. Daar zijn overheersing en luxe afgeschaft en privébezit kent men op het eiland niet. More beschrijft een Utopische wereld als modelvoorbeeld waarin hij o.a. de religieuze, sociale en politieke aspecten verbeeldt. Hij doet dat op een manier die in zijn tijd best uniek genoemd mag worden. Hij schildert met de bewoners van Utopia een ideaalbeeld dat in wezen praktische nooit gerealiseerd kan worden. Hij kiest hiervoor het verhaal van een reiziger die zegt dat hij daar lang op het eiland heeft geleefd. De verwijzingen naar Engeland zijn legio. De hoofdstad is ‘Schimstad’ genaamd, een verwijzing naar Londen (‘overal mist’). De afkeer van oorlogen is een duidelijk commentaar op de Engelse oorlogszucht. Dat het eiland ‘Utopia’ wordt genoemd heeft te maken met de twee betekenissen die het woord kan hebben (een ‘pun’ zoals de Engelse het noemen). Aan de ene kant kan je het Griekse voorvoegsels ‘eu’ (goed) en aan de ander kant ‘ou’ (‘geen’ of ‘niet bestaand’) laten doorklinken. Je mag het misschien ook ‘nergens land’ noemen of toch maar het ideale land?

Een ding is wel duidelijk het betreft een samenleving op een fictief eiland waarvan het politieke, sociale en religieuze leven van de bewoners wordt beschreven.

Pieter Gillis.

Hoe ontstond Utopia en wie speelde mee? More’s aanpak was het weergeven van een gesprek waar naast Thomas zelf ook nog twee anderen hebben deelgenomen nl: Pieter Gilles en Raphael Hythlodaeus. Wie waren die twee mannen?

Pieter Gilles was een Vlaamse boekdrukker en vriend van Thomas More maar ook van Erasmus. Wanneer Thomas More in de zomer van 1515 Pieter Gillis in Antwerpen opzoekt, geeft dat meteen de inspiratie om en boek Utopia te gaan schrijven. Hij spreekt Pieter voor de kathedraal van Antwerpen waar die in gesprek is met de Portugese zeeman Rafaël Hythlodaeus. Deze Rafael heeft het eiland Utopia bezocht en wordt daarom het hoofdpersonage van het boek dat uiteindelijk een inhoud krijgt waar fictie en werkelijkheid wordt gemengd. Pieter Gilles, aan wie More zijn beroemde werk uiteindelijk opdraagt, zal zelf de uitgave van de ‘Utopia’ verzorgen in december 1516. Hij vult de fictie van More aan met o.a. een persoonlijk bijeen gefantaseerde ‘utopisch’ alfabet. Vandaar is Utopia eigenlijk een samenwerking tussen de drie genoemde personen.

Raphael Hythlodaeus, is een filosoof maar ook een denkbeeldige wereldreiziger. Hij beschrijft zijn bezoek aan het eiland en zijn oordeel is dat het de beste samenleving is die hij ooit heeft ontmoet. Volgens zijn zeggen heeft hij daar vijf jaar gewoond. Zijn belangrijkste argument? Er bestaat geen privébezit!. Hierdoor richt iedereen zich automatische op publieke belangen, in plaats van eigenbelang. Interessant is ook de dubbele betekenis van de naam Raphael Hythlodaeus namelijk: ‘boodschapper van de heer’ (Raphael) en ‘verkoper van onzin’ (Hythlodaeus). Die dubbelheid zat ook al in het woord Utopia. More gebruikt Utopia om kritiek te leveren op England/Europa maar het eiland móet niet gezien worden als zijn visie op de meest ideale samenleving. Het opmerkelijk in Utopia dat toen al gebruiken beschreef als euthanasie, echtscheidingen en vrouwelijke priesters etc. Dat strookt uiteraard niet met de streng vrome Katholieke opvattingen van Thomas More.

Van Utopia verscheen de eerste druk in 1516 en dat is ver voor de periode dat Thomas een conflict zou krijgen met koning Hendrik VIII.

Hans Holbein de Jonge: tekening in de marge van een vroege druk (Bazel 1515) van Erasmus’ Lof der Zotheid

Is het dan toch een satire? In de recente literatuur wordt tegenwoordig meer de nadruk gelegd dat Mores Utopia zeker ook gelezen moet worden als een satire. Er zijn meerder voorbeelden in de literatuur die op die manier een boodschap willen brengen. Erasmus drijft met zijn Lof de zotheid op een geestige wijze de spot met de rare zaken die in de maatschappij gebeuren. Een ander manier van satire is een meer hardere cynische wijze van kritiek leveren en daarmee probeert de lezer tot het denken te zetten. Een bekend voorbeeld is het in 1945 verschenen boek “Animal Farm” (Boerderij der dieren) van George Orwell pseudoniem van de Britse schrijver, journalist Eric Arthur Blair. (1903-1950). Het satirische verhaal, uitgegeven in 1945, kan ook als moderne fabel of allegorie worden opgevat. Het gaat over een groep dieren die er genoeg van heeft om als slaven van de mensheid te moeten leven, en de macht in eigen handen neemt. Het loopt uiteindelijk, anders dan de meeste dieren zich ervan voorgesteld hadden, uit op een tirannie.

Recente Engelse en Amerikaanse schrijvers. Een weer wat ander vorm werd gekozen door de EngelsAmerikaans schrijver, essayist en dichter Aldous Huxley ( 1894-1963) die 1932, zijn Brave New World liet verschijnen dat in 1934 als Heerlijke nieuwe wereld voor het eerst in Nederlands verscheen. Het is een soort toekomst roman. Ver in de toekomst hebben de wereldheersers eindelijk de ideale maatschappij gecreëerd. In laboratoria over de hele wereld is met behulp van genetica de perfecte mens gemaakt. Van de hoge Rifa-plus leidende klasse tot de Epsilon-minus imbecielen voor slaafse arbeid wordt de mens gekweekt en opgeleid tot tevredenheid met zijn gepredestineerde rol. Maar in deze perfecte wereld leeft een mens, die je een productiefout zou kunnen noemen: een persoonlijkheid met een eigen gevoels- en denkwereld…

Vervolg: het tweede deel verschijnt zaterdag 14 januari 2017 inclusief de referenties).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *