Zaterdag 14 januari 2017: We want (Thomas) More: 500 jaar Utopia (dl.2)

(deel 1 is  gepubliceerd op 7 januari 2017)

Gezinsleven en geloof. Zijn eerste huwelijk was met Jane Colt. Samen hadden ze twee of drie kinderen twee dochters Margaret (1505), Elizabeth (1506) en waarschijnlijk in 1509 John. In 1511 overleed Jane echter, waarschijnlijk tijdens een bevalling en een maand later trouwde More met zijn tweede vrouw, Alice.Tussen juli 1523 en januari 1524 verhuisde hij naar Chelsea, wat toen nog een rustig dorpje op de noordoever van de Theems was.

Thomas More te midden van zijn gezinsleden en anderen die tot zijn huishouden werden gerekend. Een schilderij door Hans Holbein de jonge.

Hij liet in 1524 een villa bouwen met en groet tuin. Tussen 1524 en 1529 groeide Mores familie aanzienlijk. In het huis in Chelsea woonden hijzelf en zijn vrouw en zijn kinderen uit zijn eerste huwelijk. Verder woonde nog twee ander vriendschappelijke families bij hen in dus het huis was niet alleen groot maar ook vol met kinderen en later kleinkinderen. De drukte in het huis was niet ideaal voor studie en dus bouwde hij een huis in de tuin die hij ‘the New Building’ noemde met daarin een kapel, een bibliotheek en een lange galerij. Dit gebouw was alleen voor Thomas bestemd. Hij gebruikte het gebouw om te bidden en om zich terug te trekken van andere mensen en de drukte van de wereld om hem heen. Ook in het grote huis was een kapel daar zei hij samen met zijn kinderen de zeven psalmen, een litanie en gebeden op. ’s Avonds ging de hele familie naar de kapel om psalmen te zingen. Ook ging hij elke ochtend, voordat hij aan het werk ging, naar de mis in de grote kerk. Verder stond hij erop dat er elke avond met etenstijd uit de Bijbel werd gelezen. Zijn dochters lazen dan om beurten voor. Sir More was niet alleen gedisciplineerd maar bovenal ook een zeer gelovig mens.

Thomas More en Koning Hendrik VIII. Thomas More leefde in de periode waarin Hendrik VIII van 1509-1547 Koning van Engeland was. Daarnaast prins of Wales (1502-1509) en Koning van Ierland ( 1541-1547). Hendrik VIII behoorde tot de Tudor-dynastie die gedurende van 1485-1603 regeerde over England en Wales en een korte periode over Ierland (1541- 1603). De Tudor dynastie veranderden England van een onbelangrijke land in een aanzienlijke natie. Het leverde een bloeiperiode op voor de lokale cultuur, literatuur en wetenschap en architectuur en handel. Ze zorgden ok voor de opstap naar het Britse koloniale uitbreiding. De persoonlijkheid van Hendrik VIII was behept meet een aantal tegenstrijdige trekken zoals intelligentie en interesse voor kunst en wetenschap als ook een eindeloos egoïstisch karakter en geen angst voor wreedheid. Personen die een ander mening waren toegedaan, personeel, dienaren echtgenotes die hem in de weg stonden werden meedogenloos uit de weg geruimd. Van zijn zes vrouwen liet hij er op een bepaald moment twee onthoofden.

 Godsdienst, pauselijk gezag en Luthers reformatie. Het eiland Utopia, zoals door More beschreven heeft een verscheidenheid van godsdiensten. Niet alleen van streek tot streek lopen die uiteen, maar zelfs binnen het bestek van één stad: er zijn Utopiërs die de zon, anderen die de maan of een der planeten als godheid aanbidden. Er zijn er ook die een mens uit oude tijden, iemand die uitzonderlijk goed of uitzonderlijk beroemd is geweest, als een godheid vereren. Maar de grote meerderheid is daar veel te verstandig voor en gelooft maar aan één goddelijk wezen. Een wezen die aanwezig is over de hele wereld. Niemand mag kwaad worden gedaan om zijn geloof. De straf op religieus fanatisme is verbanning of slavernij. De Utopianen denken dat we na dit leven worden gestraft voor ondeugd en beloond voor deugd. Ze hechten geen waarde aan waarzeggerij en ander soorten van voorspelling

Ze noemen hun godheid Mithra. Het verschil is, dat de ene deze, de andere die god voor Mithra houdt. Mithra refereert mogelijk aan de goddelijke figuur van het oud Perzische Rijk. Maar welke godheid het ook zij die men als de hoogste beschouwt, hierin stemmen allen weer overeen, dat het in wezen zijn kracht en majesteit zijn, waaraan overal, waar ook ter wereld, de schepping wordt toegeschreven. Iedereen die staat voor zijn godsdienstige principes en de daaruit voorgeschreven leefregels zouden Mores Utopia m.b.t. dit punt nog eens na moeten lezen. Er zou zomaar een Utopia kunnen ontstaan, of toch…..

In zijn geschriften richtte More zich tegen de hervormer Luther, die hij ‘een zak stront’ noemde. Dit verklaart ook zijn opstelling tegen Hendrik VIII. Diens afwijzing van het pauselijk gezag stelde More met die van Luther op één lijn. More was teveel een man van law and order om rebellie in de kerk te tolereren, ook al was het een middeleeuws instituut. Er zit een groet tegenstrijdigheid in zijn liberale beschrijving van het godsdienstig leven op Utopia en zijn houding t.o.v. de enige echte RK kerk in zijn leven in England. Zijn consequente opstelling zou leiden tot zeer ernstige persoonlijke gevolgen.

De Kerk van England. Een belangrijke gebeurtenis in de regeringsperiode van Hendrik VIII was de afscheiding van de Kerk van Engeland (Church of England, Anglicaanse kerk) van Rome in 1543. Conflicten rondom kerk en geloof hebben velen keren tot principiële gevolgen geleid binnen een land. Ook in dit geval.

Hendriks eerste vrouw Catharine van Aragon kon hem geen zoon schenken. Na zes miskramen bleef er een dochter in het leven. Alleen een zoon kon de dynastie redden dus verzocht Hendrik de paus om te mogen scheiden. Het antwoord was neen. Daarop brak Hendrik definitief met Rome. Hendriks Lord Chancellor (grootkanselier Thomas More, die ook een vooraanstaand humanistisch geleerde en vriend van Erasmus was, verzette zich hardnekkig, zowel tegen de scheiding van Catharina als tegen de breuk met Rome. Dat is ook niet te verbazen als je Thomas zijn standpunt kent dat rebellie tegen de kerk een zondig besluit is. Dus dit verschil van inzicht betekende de val van Thomas en mede daarom berecht wegens hoogverraad en in 1535 terechtgesteld. Hendrik VIII confisqueerde de goederen van de katholieke Kerk, kloosters en congregaties. De opbrengsten waren voor de Engelse kroon en voor zijn naaste medewerkers. De afkeer die vele Engelsen hadden van Rome, speelde hem bij dit alles in de kaart. Er was wel wat verspreid rooms-katholiek verzet, maar de katholieken die zich erbij neerlegden, werden ongemoeid gelaten.

Voordat Thomas door zijn baas Hendrik VIII werd onthoofd was hij een van zijn belangrijkste adviseurs. Hij was bezig aan een imponerende politieke carrière en had een zeer grote interesse voor de ontwikkeling van de kerk en de interpretaties van het evangelie. More wilde de bijbel begrijpen aan de hand van de belangrijk Griekse en Romeinse schrijvers en filosofen. Daarnaast blijkt uit zijn publicaties dat hij zich afvroeg hoe je de samenleving zou kunnen veranderen. Kies je de weg van de geleidelijkheid of kiezen voor een radicale verandering en opnieuw de samenleving opbouwen. Als raadgever van de koning worstelde hij met deze overweging en was tot op zeker hoogte zeer geliefd in zijn functie als politicus. Diplomaat in topvorm maar niet als het ging om de principiële keuzes. Dan speelde zijn geweten op en kreeg die denkwijze de voorrang. Onder koning Hendrik VIII had More het hoogste ambt van lord-kanselier bekleed, maar hij was in ongenade gevallen en uiteindelijke terechtgesteld. De botsing tussen de vorst en zijn dienaar draaide om twee zaken. Toen Hendrik VIII zich tot hoofd van de Engelse kerk uitriep, weigerde More dat te erkennen. Hij bleef de paus trouw. Daarnaast was More gekant tegen het huwelijk van Hendrik met Anna Boleyn na diens scheiding van Catharina van Aragon. Anna Boleyn moest een troonopvolger baren.

In de huidige staatsvorming in Gr. Brittannië is het staatshoofd van het Verenigd Koninkrijk formeel het hoofd van de Anglicaanse Kerk die zich sinds het conflict met Hendrik VIII heeft afgesplitst van Rome. Voorzover bekend heeft Hendrik VIII nooit persoonlijk afstand genomen van de Rooms Katholieke Kerk.

Contrareformatie van de Jezuïeten. n de zestiende eeuw was de belangrijkste respons van de Rooms-katholieke Kerk (RKK) op het bijbelse geloof van de hervormers de Contrareformatie door de Jezuïeten. Op een agressieve wijze leidden zij een beweging om de politieke en kerkelijke macht van de Roomse kerk te herstellen die ze had vóór de Reformatie. De Jezuïeten leidden de belangrijkste inspanningen van de Contrareformatie gedurende vier eeuwen, door het ondersteunen van het pauselijke gezag, het herstellen van het sacramentele systeem, en het promoten van mysticisme samen met superstities in die vele naties die geraakt werden door de bijbelse principes van de Reformatie. Zij zochten belangrijke en machtige personen uit en werkten om gunst te verwerven bij dezen die zich in hun invloedskringen bevonden, in het bijzonder door hun kinderen te onderwijzen.

Onthoofding. Kort nadat hij in 1532 door Hendrik VIII tot kanselier was benoemd ontstond ook het principiele conflict tussen de vorst en zijn belangrijkste adviseur. Toen zijn koning zich aan de geestelijke macht van de paus wilde onttrekken om zijn huwelijk met Catharina van Aragon te ontbinden, legde More zijn functie neer. Omdat hij vervolgens weigerde een eed af te leggen waarin het gezag van de kroon boven dat van de kerk werd gesteld, werd hij gearresteerd en in de Tower gevangen gezet. Hij volhardde in zijn weigering en werd op 6 juli 1535 onthoofd.

Meteen na zijn terechtstelling deden allerlei ware en onware verhalen over Thomas More de ronde. De grappen die hij tot op het schavot maakte, werden spreekwoordelijk, zijn oppositie tegen de koning werd bewonderd of verafschuwd. Daarnaast werd More in de martelaarsboeken van de Lutherse protestanten als een ketterjager geportretteerd, terwijl de katholieken natuurlijk juist een geloofsgetuige in hem zagen. Dat heeft geleid tot de officiele heilig verklaring in 1935.

We hebben hier kortom te maken met een nog steeds raadselachtige historische figuur, die ook nu nog zijn voor- en tegenstanders heeft. Belangrijk is echter dat zelfs na 500 jaar zijn werk en persoon nog steeds volop in discussie staan.

Actualiteit van Mores Utopia. Over het doel en motivatie van More om op deze manier Utopia te beschrijven hebben de laatste 500 jaar velen zich (uiteenlopende) meningen gevormd. Ook meningen die binnen een aantal jaren weer van idee kunnen veranderen. Maar het boek geeft nog steeds aanleiding voor discussie. Want het gaat over staatsopvoeding, actuele onderwerpen zoals de inrichting van de samenleving, economie, reproductie van voedsel. Over wonen en leven en wel een zeer actueel onderwerp is de plaats van de godsdienst binnen de verschillende groepen van de Utopische gemeenschap. Bij More draait het om harmonie en geluk, gerealiseerd door sociale instituties als de familie en de economie.

Erasmus , More en Gillis waren drie vrienden die elkaar regelmatig spraken. Dit dubbelportret van Erasmus en Gilles uit 1517, waarschijnlijk een tweeluik, heeft Erasmus samen met zijn vriend Gilles laten maken. Het is een geschenk aan hun gezamenlijke vriend, Thomas More. In deze verhouding staat Gilles in het midden, hij vormt de verbinding tussen More en Erasmus. Dit gegeven is in het schilderij verwerkt. Gilles houdt een brief van More in de hand en wijst met zijn andere hand op het door Erasmus geschreven boek “Antibarbari.” Achter hen beiden, in de kast, staan nog meer boeken van Erasmus. Thomas More was zeer ingenomen met het schilderij.

Hoe dat ook zijn mag, het begrip ‘utopie’ heeft sindsdien het westerse moderniseringsproces een belangrijke rol gespeeld. Hoe zou de Europese geschiedenis zijn verlopen als Mores Utopia nergens afspeelde of kon afspelen? Niet alleen voor de katholieken werd More een held, ook de marxisten zagen in zijn utopische schildering van een communistische maatschappij een voorloper van hun heilstaat; de naam van More is op een gedenkteken op het Rode Plein in Moskou te vinden.
Het raadsel van Utopia houdt ons nog steeds bezig. In het verleden was de betekenis ervan zeer duidelijk: Utopia was simpelweg de eerste utopie. Daar wordt steeds meer aan getwijfeld en is Utopia geen utopie! We moeten de tekst eerder lezen in de lijn van het aan More opgedragen ‘De lof der zotheid’ van Erasmus. Die aan een vriend schreef ‘Als je wilt lachen, moet je Utopia lezen’. Hiermee wordt Utopia niet belachelijk gemaakt en is ook nogal tegenstrijdig aan de rol die het Utopisch denken tot op de dag van vandaag speelt in allerlei discussie van mensen met verschillende achtergronden.

Illustratie van Utopia zoals in het originele boek is verschenen Rechtsboven aan de bladzijde een weergaven van het speciale alfabet dat op Utopia werd gebruikt.

Utopieën als kritiek op onrechtvaardigheid. Tot slot wil ik Hans Achterhuis aan halen die recentelijk een nieuw boek heeft gepubliceerd over Utopia. Hij deed dat al vier keer eerder. Recentelijk bleek uit een VPRO interview en de Nieuwsbrief van de Stichting Thomas More, dat hij eigenlijk een beetje terug komt op zijn eerder geformuleerde visie en zijn opinie over More en Utopia zoals beschreven in een van zijn eerdere boeken. Belangrijk is het te bedenken dat hij bij de onderstaande opmerkingen onderscheid maakt tussen Mores Utopia (het boek dus) en de functie van ‘utopieën’. Hij zegt het in het nieuwsblad het volgende:

“Ik zie Utopia als een beginpunt van een lange, kritische denktraditie”, besluit Achterhuis. “Het eiland dat Thomas More schetste, leek in veel opzichten op het Engeland van zijn tijd. Hij hield zijn tijdgenoten dan ook een spiegel voor. Bijvoorbeeld wanneer hij schrijft over de onteigening van de commons; over hoe mensen van hun land verjaagd worden, alleen maar ten behoeve van de economische rijkdommen. Hij formuleert dat zo mooi en scherp, dat is nog altijd zeer relevant.”

Dat is de andere kant van het utopisme – en een reden waarom Achterhuis, ondanks alle kritiek die hij heeft op het fenomeen, de utopieën ook niet af zou willen schrijven. “Utopieën hebben ook altijd die functie van morele spiegel gehad. Ze doen mensen beseffen: het kan anders, er is een rechtvaardigere samenleving mogelijk. Al zijn ze op zichzelf onhaalbaar, ze vormen een kritiek op de onrechtvaardigheid. Zo kunnen utopieën ook een positieve uitwerking hebben, en dat is begonnen met Mores Utopia.”

 

 

 

Referenties:

“Utopia van Thomas More” vertaling van Paul ­Silverentand. Uitg. Athenaeum 13-09-2016.

“Thomas More Biografie”, Peter Ackroyd. Uitg. Polis, Borger out 2016.

“Koning van Utopia” Hans Achterhuis, uitgevrij Lemniscaat 2016.

“In defence of Utopia” Merijn Oudenampsen,, in tijdschrift Krisis (Journal of Contempory Philosophy), issue 1, 2016

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *