Dinsdag 28-03-2016: Overgrootouders en de Waterwolf (III)

Tienduizenden jaren geleden verscheen de mens als jager.

Haast onvoorstelbaar maar men kon – vijfhonderdduizend jaar geleden – van Friesland naar Engeland lopen. De rivier de Theems was een van de zijrivieren van de Rijn. Waar de Noordzee Engeland en Nederland scheidt graasden toen op de toendra’s neushoorns, mammoeten, rendieren en everzwijnen. Daarna steeg de zeewaterspiegel door het smeltende poolijs. 1746 situatie Schermafbeelding 2015-03-18 om 15.26.11Het gebied dat nu Noord-Holland heet werd, bij het steeds wassende water, een speelbal van de elementen. De Noordzee had toen nog een open verbinding met de Zuiderzee. Waar het veen werd afgegraven en door het water werd weggeslagen vormden zich onder invloed van watergolven en stormen meren als de Purmer, Beemster, Schermer en het Haarlemmermeer.

Nederland heeft wereldbekendheid als het gaat om innovatieve kennis en kunde om de dreiging van water tegen te gaan. We leggen waterkeringen, beheersen het waterniveau, maakten delen van Nederland droog, bouwden afsluitdijken, stoomgemalen, de Noordoost polder, Flevoland, deltawerken Haringvlietsluizen enz. Allemaal technische hoogstandjes. We doen dat om 17 miljoen Nederlanders droge voeten te laten houden. Want het is wel duidelijk dat de lage delen van Nederland door de speling van de natuur zomaar kunnen onderlopen want ook met 1000 km zeedijk en 250 km duinen ligt ons land voor de helft onder de zeespiegel. Nederland waterland maakt de naam echt waar met nog eens 6000 km kanalen en vaarwegen en dan nog met de verschillende meren en plassen. Nieuw land maken zit ons in het bloed en is noodzakelijk om iedereen een plek te geven. Helaas is dat ook ten koste gegaan van de landschappelijke schoonheid.

Schiphol _1362945560

De Haarlemmermeer polder hoort ook bij het realiseren van een nieuw stuk Nederland waar velen ons voedsel produceren en hun brood verdienen en waar per jaar (2014) op Schiphol bijna 55 miljoen passagiers worden vervoerd en meer dan vijfhonderd bedrijven zijn gevestigd. Alles bij elkaar een werkgelegenheid voor 65.000 mensen. Dat hadden de hardwerkende polderjongens in 1845 en de latere pioniers die voor het eerst de polder bewerkten en probeerden er een vruchtbaar land van te maken niet kunnen bedenken.

De waterplas, zoo breed en wreed,

Die steeds in omvang wies,

Ons eeuwen lang een bron van leed

En droevig landverlies,

Is eindelijk uitgehoosd in zee,

En, waar zich 't Meir bevond,

Daar golft het graan, daar weidt het vee,

Op d' aangewonnen grond.

Dit vers over de Haarlemmermeer bezong het liefelijke beeld van het golfend graan. Een mooi eindresultaat maar eerst waren de polderjongens en pioniers nodig om die droom waar te maken. Eigenlijk vanaf de eerste spa (1842) tot en met het einde van de pioniersperiode (zeg 1880) is er veel persoonlijke energie in de realisatie van de Haarlemmermeer geïnvesteerd.Ik schreef al eerder dat mijn interesse voor de Haarlemmermeer ligt in het feit dat eind 19e eeuw mijn ouders in de Meer zijn geboren. Mijn grootouders van de Lodderkant heb ik gekend maar de ouders van mijn moeder zijn overleden toen ik een baby was. Ik realiseerde me na wat jaartallen op een rijtje te hebben geschreven mijn grootouders van zowel mijn vader als moeder kant behoren tot de eerste bewoners van de Haarlemmermeer. Zij behoorden dus tot de zgn. pioniers die nadat het meer droog was als eersten hun steentje hebben bijgedragen om het nieuwe land tot ontwikkeling te brengen.

HBM18
Plas bij het voormalig Kooihuis “De Kom” in Maarsbergen

Voor mijn verhaal koos ik mijn overgrootvader Cornelis Lodder ( Doorn 1819-Haarlemmermeee 1896) als centrale figuur. Het gaat dus over het deels verborgen leven van de vader van de vader van mijn vader.Hij kwam in 1856 als een vrijgezel van 37 jaar van de Utrechtse Heuvelrug naar de Haarlemmermeer. Zijn ouders Dirk Lodder (1780 Woudenberg – 1858 Veenendaal) en Teuntje van Hardeveld (1786 Renswoude -1868 Doorn) woonden in het Kooihuis te Maarsbergen dat bij de eendenkooi hoorde. Het huis is later afgebroken en van de kooi bestaat niet veel oorspronkelijks meer. 546ed9a1409f4891b45c4b26056cf230Het gezin bestond uit 5 meisjes en 5 jongens, waarvan 2 meisje jong overleden. Toen ze volwassen werden en zelf gezinnen gingen vormen woonden ze allen bij elkaar in de buurt. De jongste broer van Cornelis Johannes Lodder (1829-1900) is op latere leeftijd met zijn gezin verhuisd naar de Haarlemmermeer.

De oud-betovergrootvader van Cornelis (dus mijn stamvader) is Jan Lodder geboren in 1614 Leersum en krijgt samen met zijn (onbekende) vrouw drie kinderen. De mannen in de stamlijn Lodderzijn allen geboren en getogen op de Utrechtse Heuvelrug dicht bij elkaar in de buurt zoals Amerongen, Leersum, Woudenberg, Maarsbergen e.o.) Het is een familie van daggelders, landarbeiders en boeren. Ze zijn arm, sappelen voor het bestaan en zijn actief lidmaat van de Ned. Hervormde kerk en later de Gereformeerde kerk. Ook de echtgenoten van Cornelis zijn zusters waren landarbeiders. Ze hebben het goed met elkaar. En dan loopt er een zeker Cornelis rond die de familie wil verlaten om elders het liefst een boeren bestaan, op te bouwen. Maar waar kan hij dat realiseren en hoe komt hij aan het benodigde geld? Hij had geen idee maar toch liet de gedachten hem niet los. Zelf verantwoordelijk voor iets zijn, zelfstandig een bedrijf leiden en een droom achterna. Dat speelde voortdurend in zijn hoofd. Ik denk dat Cornelis met recht een kind van de 19e eeuw genoemd mag worden. De eeuw die zich kenmerkte door opmerkzame vorderingen van de wetenschappen en technische ontwikkelingen. Ontwikkelingen waar de materialistische levensbeschouwing in de groet stad dan op het platte land de materialistische levensbeschouwing haar plek veroverde overigens meer in de stad dan op het platte land.. Mag je zeggen dat de 19e eeuw de start is van het moderne Nederland?

Schermafbeelding 2016-03-28 om 08.30.49De persoonlijke ontwikkeling van Cornelis speelde zich af in de eeuw waarin Nederland voor goed zou veranderen. Allerlei grote kwesties kwamen mondjesmaat ook binnen in het leven van een boerenfamilie op de Utrechtse Heuvelrug. Hoe stond hij tegenover zaken die in den Haag werden besproken en vastgesteld? Wat moet hij met kreten als algemeen kiesrecht, kinderarbeid, onderwijs voor vrouwen, slavernij, vrijheid van geloof en noem maar op. Voor de kleine hardwerkende en karig levende boerenfamilies gebeurde er heel veel en men had het gevoel dat het zich afspeelde buiten hun levenssfeer. In Nederland hadden niet zij maar een kleine groep rijke, protestantse mannen het voor het zeggen gehad. Het was de eeuw waarbij zeker in de grote steden op allerlei fronten het protest tegen de macht van de kleine groep werd gevoerd. Het volk emancipeerde van een volgende groep naar een zich roerende gemeenschap. Er werd strijd geleverd vóór of tegen grote maatschappelijke veranderingen. De leef en denkwereld van de Nederlanders die toen leefde werd danig op z’n kop gezet. Dat gold voor het maatschappelijke leven maar zeker ook voor het zogenaamde kerkelijk religieuze leven. Verwarrende tijden voor de een meer dan de ander. Maar het sijpelde wel langzaam door. Ook op de Utrechtse Heuvelrug kwamen kleine veranderingen binnen druppelen. Een belangrijk rustpunt voor de mensen was toch het geloof en de religieuze beleving. Maar ook daar had men geen antwoord op de maatschappelijke vragen. Men zocht vaak vergeefs naar de pastorale begeleiding. Achteraf kan je stellen data de maatschappelijk veranderingen een vlucht namen en dat de kerk stil stond en alleen naar binnen keek. Dat neem niet weg dat de kerk een belangrijke rol speelde. Was dat ook het geval bij Cornelis? Zijn eigen verhaal ken ik niet. Maar tot zijn 37ste levensjaar was hij daggelder en woonde in zijn ouderlijk huis. Het leven was goed maar geen vetpot. Het geld van iedereen in het gezin was nodig om met elkaar een redelijk leven te hebben. Men vond dat ook heel normaal.

800px-Johan_Heinrich_Neuman_-_Johan_Rudolf_Thorbecke
De liberaal Thorbecke was leider van drie Kabinetten in de periode 1849-1872. Hij is de Grondlegger van de Parlementaire Democratie.

In hoeverre de maatschappelijke veranderingen binnen drongen is maar de vraag. Als je het dag in dag uit druk hebt om brood op de plank te hebben blijft er niet veel tijd over voor andere zaken. Er was geen tijd en hoorde ook niet tot de cultuur om een avondje te gaan dansen of drinken met je vrienden. Geen concerten of andere cultuuruitingen. Lezen bij de kachel, ik denk het niet vermoedelijk was de Bijbel het enige boek in huis. Toch werd later in de 19e eeuw spoorwegen aangelegd en kanalen gegraven en de havens werden sterk uitgebreid. De industrie en nijverheid kwamen tot ontwikkeling, er ontstond b
ehoefte aan geschoold personeel en daardoor aan goed onderwijs. Tot het midden van de eeuw was onderwijs aan kinderen van de lagere klasse nog grotendeels een filantropische aangelegenheid. Wat de familie Lodder aan educatie heeft kunnen doen voor hun kinderen is mij onbekend. Maar veel kansen lagen er niet. Alles bleef dicht bij huis en er was geen geld. Werk en kerk met de opvoedkundige elementen: deugdzaamheid, godsdienstigheid en vooral ook eerbied voor de overheid zoals goede calvinisten betaamd.

Mogelijk binnen de geschetste wereld las Cornelis in het voorjaar van 1852 in de “De Opregte Haarlemse Courant” van 12 juli 1852 dat de Haarlemmermeer droog gevallen was het volgende bericht dat hem bovenmatig interesseerde: “Lieden, die dezer dagen den ringdijk rondom het Haarlemmermeer hebbe bewandeld, van de Leeghwater naar de Lynden en Halfweg, en van daar, langs de Cruquius, terug naar het eerstgenoemde pompwerktuig, hebben binnen deze uitgestrekte vlakte geen water meer kunnen bespeuren…..” Bovendien werd er gesproken van flinke stukken nieuw land waarvoor men ervaren en goede landbouwers zocht.Het plan om de kavels te verkopen werd behoorlijk vertraagd. Het leek wel of de overheid geen haast had, waardoor het gebied moerassig, drassig, onbegaanbaar en slecht toegankelijk blijft. Er ontstaan al snel oerwouden van wilde aan de bodem ontsproten planten. Bovendien in verloop van tijd werden er ook ziekten als cholera, tyfus en malaria geconstateerd, overigens kende men dit fenomeen ook al van de jaren daarvoor toen de polderjongens de ringdijk en ringvaart aan het graven waren.

Schermafbeelding 2015-02-04 om 16.16.49Maar na verloop van tijd lukte het pas aangetreden polderbestuur om ongeveer negentig procent van de geplande kavels te verkopen aan particulieren, die er zelden gingen wonen, laat staan werken. De kopers waren over het algemeen beleggers die met grondspeculaties hun vermogen wilde vergroten. Ze woonden in de rijke buitens rondom het meer of op de Amsterdamse grachtengordel in fraaie huizen. De landeigenaren verpachtten hun kavels zo snel mogelijk nadat in de meeste gevallen men gezorgd had dat de kavel ‘zwart’ was gemaakt. Hieronder verstond men het verwijderen van de begroeiing en het graven van greppels. Dit laatste vermoedelijk ook niet altijd. De wilgen moesten eerst gerooid worden, terwijl het overige onkruid verdelgd werd door een zware plank over het land te wentelen, waardoor de stengels geknakt werden. Vervolgens werd het geheel met een laag modder van ongeveer 15 cm dikte bedekt. De kavels hadden standaard afmetingen en waren 1000 x 200 meter. Veel eigenaren kochten meerdere kavels. Daarnaast moest er natuurlijk van het totale oppervlak ook grond af voor wegen en ander openbare ruimten zoals dijken, wegen, sloten en vaarten.

(zie later IV)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *